Әдістемелік құрал

«Қазақстан Республикасының Жасыл мектебі» 

стандартын енгізу

Қазақстандағы ЮНИСЕФ Өкілдігініңконсультациялық тапсырмасы аясында Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясымен, Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен және Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігімен серіктестікте әзірленген.

Авторлары: Юлия Грачева, Мария Устинова.

Астана қ.

13 тамыз2026 жыл.

Кіріспе. 6

Әдістемелік құрал туралы. 6

Әдістемелік құрал қалай құрастырылған. 6

Климаттың өзгеруі және оның мектептерге қатысты салдары. 7

Қазақстан Республикасынаарналған «жасыл» мектеп міндеттері 8

Нормативтік және институционалдық негіз. 8

Қазақстан Республикасының «Жасыл мектеп» стандартын әзірлеу. 9

Негізгі терминдер. 10

Қысқартулар. 12

1-модуль. «Жасыл» мектеп тұжырымдамасы.. 13

Бұл неліктен маңызды?. 13

«Жасыл» мектеп деген не?. 13

«Жасыл» мектептің бес компоненті 13

Мектеп қалай «жасыл» мектеп атанады. 15

Кім қатысады. 15

«Жасыл» мектепке алғашқы бес қадам. 16

Практикум: Біз қазір қай жердеміз. 17

Өзіңізді тексеріңіз. 17

Қосымша материалдар. 18

Тренерге арналған ұсыныстар. 19

2-модуль. Басқару: команда, саясат және климаттық тәуекелдерді бағалау. 21

Бұл неліктен маңызды?. 21

Негізгі деңгей: міндетті критерийлер. 21

Қосымша критерийлер: көшбасшылық практикалары. 26

Қосымша дайындық шаралары. 30

Практикум: Тәуекелдер картасы және алғашқы шешімдер. 30

Өзіңізді тексеріңіз. 31

Қосымша материалдар. 32

Тренерге арналған ұсыныстар. 33

3-модуль. Энергия және су: есепке алу, өлшеу құралдары және тиімділік шаралары.. 34

Бұл неліктен маңызды?. 34

Негізгі деңгей: міндетті критерийлер. 35

Қосымша критерийлер: көшбасшылық практикалары. 38

Ресурстарды үнемдеуге көмектесетін қосымша практикалар. 41

Практикум: Энергия және суды үнемдеу шаралары. 42

Өзіңізді тексеріңіз. 43

Қосымша материалдар. 43

Тренерге арналған ұсыныстар. 44

4-модуль. Салауатты қоршаған орта: ауыз су, санитария және микроклимат. 45

Бұл неліктен маңызды?. 45

Негізгі деңгей: міндетті критерийлер. 45

Қосымша критерийлер: көшбасшылық практикалары. 48

Қосымша шаралар. 49

Практикум: Ішу режимін, санитарлықнысандарды және микроклиматты тексеру. 50

Өзіңізді тексеріңіз. 51

Қосымша материалдар. 51

Тренерге арналған ұсыныстар. 52

5-модуль. Қалдықтар, материалдар және сатып алу. 53

Бұл неліктен маңызды?. 53

Қосымша критерийлер: көшбасшылық практикалары. 54

Практикум: Қалдық апталығы. 60

Өзіңізді тексеріңіз. 61

Қосымша материалдар. 62

6-модуль. Мектеп аумағы, ыстықтан қорғау және қолжетімділік. 64

Бұл неліктен маңызды?. 64

Негізгі деңгей: міндетті критерийлер. 65

Қосымша критерийлер: көшбасшылық практикалары. 67

Практикум: Ыңғайлы, жасыл және қолжетімді аумақ картасы. 71

Өзіңізді тексеріңіз. 73

Қосымша материалдар. 74

Тренерге арналған ұсыныстар. 75

7-модуль. Білім мазмұны: пәндердегі климат және орнықты даму тақырыптары және табиғи ортада оқыту. 76

Бұл неліктен маңызды?. 76

Негізгі деңгей: міндетті критерийлер. 76

Қосымша критерийлер: көшбасшылық практикалары. 80

Практикум: Климаттың өзгеруі тақырыптарын оқу бағдарламаларына интеграциялау картасы. 82

Өзіңізді тексеріңіз. 83

Қосымша материалдар. 84

Тренерге арналған ұсыныстар. 85

8-модуль. Оқушылық жобалар, іс-шаралар және қосымша білім беру. 86

Бұл неліктен маңызды?. 86

Негізгі деңгей: міндетті критерийлер. 86

Балалармен климат туралы қалай үмітсіз үрей ұялатпай сөйлесуге болады. 89

Практикум: Аудиттен жобаға дейін. 90

Өзіңізді тексеріңіз. 91

Қосымша материалдар. 92

Тренерге арналған ұсыныстар. 93

9-модуль. Күнделікті мектеп мәдениеті, ақпараттандыру және нәтижелерді өлшеу. 94

Бұл неліктен маңызды?. 94

Қосымша критерийлер: көшбасшылық практикалары. 94

Практикум: 45 минут ішінде сауалнама құрастырыңыз. 99

Өзіңізді тексеріңіз. 100

Қосымша материалдар. 100

Тренерге арналған ұсыныстар. 101

10-модуль. Кадрлық әлеует: даярлау, қолдау және үлесін мойындау. 103

Бұл неліктен маңызды?. 103

Негізгі деңгей: міндетті критерийлер. 104

Қосымша критерийлер: көшбасшылық практикалары. 105

Практикум: Команданы кәсіби дамыту жоспары. 108

Өзіңізді тексеріңіз. 109

Қосымша материалдар. 110

Тренерге арналған ұсыныстар. 111

11-модуль. Қоғамдастық және серіктестік: мектеп орнықты тәжірибелер орталығы ретінде. 112

Бұл неліктен маңызды?. 112

Негізгі деңгей: міндетті критерийлер. 112

Қосымша критерийлер: көшбасшылық практикалары. 115

Практикум. Серіктестер картасы. 118

Өзіңізді тексеріңіз. 118

Қосымша материалдар. 119

Тренерге арналған ұсыныстар. 120

12-модуль. Стандарт, өзін-өзі бағалау және тану деңгейлері 121

Өзін-өзі бағалау не үшін қажет?. 121

Стандарт қалай жұмыс істейді 121

Тану деңгейлері 122

Өзін-өзі бағалау тізімі 123

Толтырудың алты ережесі 123

Дәлелдемелер папкасы. 124

Өзін-өзі бағалаудан жетілдіру жоспарына дейін. 124

Пилоттық жыл: не күту керек. 125

Жылдық цикл. 125

Практикум. Сынама толтыру. 126

Өзіңізді тексеріңіз. 126

Қосымша материалдар. 127

Тренерге арналған ұсыныстар. 128

Қорытынды.. 129

Қосымша. «Жасыл» мектептің жұмыс құжаттарының үлгілері (Ү1–Ү25) 130

Үлгілердің критерийлер мен модульдерге сәйкестігі 130

Әдістемелік құрал туралы

Әдістемелік құрал«Қазақстан Республикасыныңжасыл мектебі» стандартын енгізе бастаған мектеп командаларына: директор мен оның орынбасарларына, орнықты даму үйлестірушісіне, «жасыл» комитетке, педагогтарға, шаруашылық меңгерушісіне және техникалық жұмыскерлерге арналған.

Қазақстан Республикасында «жасыл» мектептер тәсілін енгізуде қолдау көрсету үшін сарапшылар келесі құжаттардан тұратын ресурстық пакет әзірледі:

• «Жасыл» мектеп тұжырымдамасы Қазақстан Республикасындағы «жасыл» мектеп тәсілінің мақсаттарын, қағидаттарын және негізгі компоненттерін баяндайды.
• «Жасыл» мектеп стандарты мектептерге қойылатын талаптарды белгілейді. Бес компонент бойынша 36 критерийді қамтиды, міндетті және қосымша критерийлерді, тану деңгейлерін және өзін-өзі бағалау тәртібін анықтайды.
• «Жасыл» мектептің өзін-өзі бағалау бойынша бақылау парағыдерек жинау үшін пайдаланылады. Әрбір индикатор бойынша мектеп тиісті ақпаратты, сандық мәндерді және растаушы құжаттардың деректемелерінкөрсетеді.
• «Жасыл» мектеп бақылау парағын толтыру нұсқаулығында әрбір индикаторбойынша түсініктемелер берілгенжәне өзін-өзі бағалау нысанын дұрыс толтыруға көмектеседі.
• «Жасыл» мектеп стандартын енгізу бойынша әдістемелік құрал(осы құжат) мектептерге өз жұмысын стандартқа сәйкес ұйымдастыруға көмектеседі. Онда стандартты енгізуді бастау, рөлдерді үлестіру, іс-қимылдарды жоспарлау, критерийлердің талаптарын орындау және жеткен нәтижелерді растау түсіндіріледі.

Сізге келесідей жұмыс істеу ыңғайлырақ болады: нақты талапты білу қажет болған кезде стандартқа, өзін-өзі бағалау нысанын толтырған кезде нұсқаулыққа,іс-қимылдарды жоспарлап, тапсырмаларды команда ішінде үлестірген кезде әдістемелік құралға жүгініңіз.

Әдістемелік құрал қолданыстағы әдістемелік құжаттарды алмастырмайды. Қазақстан Республикасының білім беру жүйесіндегістандарттың нақты бағыттары—«жасыл» сабақтар, дебаттар, байқаулар, зерттеулер және оқушылардың жобалары—бойынша егжей-тегжейлі әдістемелік ұсыныстар бар. Нысандар мен үлгі құжаттар («жасыл» мектеп саясаты, жылдық жоспар, климаттық тәуекелдер тізілімі, «жасыл» комитет туралы ереже, кері байланыс сауалнамасы және басқалары) әдістемелік құралдың қосымшасында жиырма бес Ү1–Ү25үлгілерінен тұратын жинақ түрінде берілген.

Әдістемелік құрал қалай құрастырылған

Әдістемелік құрал кіріспеден және он екі модульден тұрады. Кіріспеде климат тақырыбынеліктен мектептергеқатыстыекені түсіндіріледі және стандартты әзірлеу барысыбаяндалады. Бірінші модуль «жасыл» мектеп тұжырымдамасыментаныстырады, екіншіден он біріншіге дейінгі модульдерде «жасыл» мектептің әрбір компонентін енгізу ерекшеліктері түсіндіріледі, ал он екінші модульде стандарттың құрылымы, тану деңгейлері жүйесі және өзін-өзі бағалау тәртібі сипатталады.

Әрбір модуль келесі схема бойынша құрастырылған:

• мақсаты, аудиториясы және нәтижесі көрсетілген модуль төлқұжаты;
• «жасыл» мектептің осы компонентімен жұмыс істеудің мән-мағынасын түсіндіретін «Бұл неліктен маңызды» бөлімі;
• критерийлерді талдау: не үшін қажет, нені білдіреді, қалай енгізу керек, практикалық мысалдар, растайтын құжаттар және әдеттегі қателіктер;
• мектеп командасына арналған тапсырмасы бар практикум;
• өзін-өзі тексеру тесті;
• қосымша материалдар: тереңірек зерттегісі келетіндер үшін модуль тақырыбы бойынша сыртқы ресурстардың, құралдардың және әдістемелік әзірлемелердің қысқаша тізімі;
• модуль соңында тренерге арналған ұсыныстар.

Модульдерді рет-ретімен оқу міндетті емес. Мектеп командасы мектептің ең өзекті мәселелерін шешетін модульдерден бастап, олар шешілгенбойда басқаларына қайта орала алады. 12-ші модульді ертерек, алғашқы өзін-өзі бағалаудан бұрын ашу керек.

Климаттың өзгеруі және оның мектептерге қатысты салдары

Климаттың өзгеруі — орташа температура мен ауа райынақатысты ұдайы өзгерістер.XIX ғасырдың ортасынан бастап оның басты себебі адамның шаруашылық қызметі болды: көмір, мұнай және газ жағу, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және қоқыс үйінділері атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясын арттырады, ал олар планета бетінде жылуды ұстап тұрады. Орташа температура неғұрлым жоғары болса, қолайсыз ауа райы оқиғалары соғұрлым жиі болады: ұзақ аптап ыстық толқындары, кенеттен температураның ауытқуы, нөсер жауындар, қар аз түсетін қыс, көктемде қардың тез еруі. Қазақстан Республикасында жылыну әлемдік орташа көрсеткіштен жылдам жүріп жатыр: 1936 жылдан 2005 жылға дейін елдегі орташа температура шамамен 2°C-қа өскен, құрғақшылық орта есеппен бес жылдың екі жылында болады, ал оңтүстік пен батыста ыстық күндер саны әр онжылдықта бір-үш күнге артқан(ЮНИСЕФ, Climate Landscape Analysis for Children: Kazakhstan, 2018, https://www.unicef.org/kazakhstan/en/reports/…).

ЮНИСЕФ бағалауы бойынша елдегі балалардың 84%-ы қазірдің өзінде аптап ыстықтың әсерін сезініп жатыр, балалардың 55%-ы су тапшылығы жағдайында негізінен елдің оңтүстігі мен батысында өмір сүреді, ал 73%-ы ауаның ластануына, әсіресе суық мезгілде Қарағанды, Астана, Алматы сияқты қалаларда және Шығыс Қазақстан қалаларында тап болады(бағалау ЮНИСЕФ-тің балаларға арналғанКлиматтық тәуекелдер индексіне негізделген, https://www.unicef.org/kazakhstan/en/press-releases/… ). Елдегі әрбір төртінші бала бірден үш немесе одан да көп климаттық тәуекелге, көбінесе аптап ыстыққа, құрғақшылыққа,құм-шаңды дауылдарғадушар болады. 2024 жылғы көктемгі су тасқыны Қазақстан Республикасының бірнеше аймағында оқу барысын тоқтатты.

Мұның бәрі балалардың денсаулығы мен әл-ауқатына әсер етеді, сабақты жіберіп алуға және сабақтың болмауына, ғимараттардың тозуына және коммуналдық төлемдердің өсуіне әкеледі, сондай-ақ балалар, педагогтар мен ата-аналар арасында үрейді арттырады.

Қазақстан Республикасынаарналған «жасыл» мектеп міндеттері

• Балалардың денсаулығы мен қауіпсіздігін қорғау үшін мектеп ортасының климаттық орнықтылығын жақсарту. Аптапыстық тудыратын стресс, қатты тоңу, ауа сапасы, қауіпсіз ауыз суға қолжетімділік оқушылардың әл-ауқатына, сабаққа қатысуына, сабақта зейін қою қабілетіне әсер етеді.
• Оқу үздіксіздігін қамтамасыз ету. Климаттық қауіптер туындаған кезде мектептер жұмыс істеу мүмкіндігін сақтауы немесе жедел басқа оқу форматтарына көшуі тиіс.
• Оқушылардың климат және орнықты даму саласындағы құзыреттіліктерін («жасыл дағдыларын») дамыту. Оқушыларға климаттық сауаттылық, практикалық дағдылар және өз әрекеттері арқылы қоршаған орта жағдайына әсер ету қабілетіне деген сенімділік қажет.
• Мектептің экологиялық ізін азайту. Мектептер электр энергиясын, жылуды, суды және басқа да ресурстарды тұтынады, сонымен қатар қалдықтар шығарады. Ресурстарды ұтымды басқару коммуналдық шығындарды азайтуға және оқушылардың орнықты күнделікті әдеттерін қалыптастыруға көмектеседі.
• Көшбасшылық практикаларды анықтау және тарату. Стандартты сәтті енгізген мектептер «жасыл» мектептер тізіліміне енгізіліп, өз тәжірибелерімен бөлісіп, басқа мектептерге орнықты даму жолында қолдау көрсете алады.
• Серіктестік желісін құру және тәжірибе алмасу. «Жасыл» мектеп ресурстарды тарту, білім мен тәжірибені пайдалану және бастамаларды бірлесіп жүзеге асыру үшін ҮЕҰ-мен, ЖОО-мен, жергілікті бизнеспен, билік органдарымен және басқа аймақтар мен елдердің мектептерімен ынтымақтасады.

Қазақстан Республикасының білім беру жүйесі үшін стандартты енгізу мектеп инфрақұрылымының жай-күйі, климаттық білім беруді ұйымдастыру және мектептердің ауа райы тәуекелдеріне дайындығы туралы салыстырмалы деректерді тұрақты жинауға негіз қалыптастырады. Аталмыш деректер білім беру мекемелеріне көрсетілетін атаулы қолдауды жоспарлауға және білім беру жүйесінің елдің климаттық және экологиялық міндеттемелерін орындауға қосқан үлесін бағалауға көмектеседі.

Нормативтік және институционалдық негіз

• 2026 жылдың 1 шілдесінде күшіне енген Қазақстан Республикасының Конституциясында жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру мемлекет қызметінің негізгі қағидаты деп көрсетілген (3-баптың 1-тармағы).
• Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI ҚРЗҚазақстан Республикасының Экология кодексі.
• Қазақстан Республикасының «Жасыл экономикаға» көшу тұжырымдамасы (Президенттің 2013 жылғы 30 мамырдағы № 577 Жарлығы) және оны іске асыру жөніндегі 2021-2030 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары.
• Көміртегі бейтараптығына қол жеткізуінің 2060 жылға дейінгі стратегиясы (Президенттің2023 жылғы 2 ақпандағы № 121 Жарлығы).
• Экологиялық мәдениетті дамытудың 2024-2029 жылдарға арналған «Таза Қазақстан» тұжырымдамасы (Үкіметтің 2024 жылғы 31 қазандағы № 910 қаулысы) және «Адал Азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы (Оқу-ағарту министрінің 2024 жылғы 30 шілдедегі № 194 бұйрығы).
• Мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы (Үкіметтің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 249 қаулысы), «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы және оның кеңейтілген «Келешек мектептері» моделі.
• Қазақстан Республикасы Үкіметінің бастамасымен құрылған және 2026 жылдың сәуірінде Астанада өткен Аймақтық экологиялық саммитте мақұлданған«Жасыл мектеп» аймақтық платформасы.

Қазақстан Республикасының «Жасыл мектеп» стандартын әзірлеу

Стандарт Қазақстандағы ЮНИСЕФ-тің консультациялық тапсырмасы аясындаЫ. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясымен, Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен және Экология және табиғи ресурстар министрлігімен серіктестікте әзірленді.

Стандарт өзара байланысты екі мәселені шешеді:

1. Мектептерге практикалық өзін-өзі бағалау құралын: түсінікті критерийлерді, бақылау парағын және прогресті бақылауғамүмкіндік беретін тану деңгейлері жүйесін ұсыну.
2. Мектептер мен аймақтар арасында салыстыруға болатын бірыңғай ұлттық индикаторларжинағын жасау және оларды қолданыстағы білім беругемониторинг жүргізу жүйесіне кіріктіру.

Әзірлеу кезінде жоғарыда аталған ұлттық құжаттар, сондай-ақ келесі халықаралық тәсілдер ескерілді: ЮНЕСКО-ның «Жасыл» мектеп сапа стандарты (Green School Quality Standard, 2024),Eco-Schools жеті қадамдық әдіснамасы, ЮНИСЕФ-тің климатқа төзімді білім беру жүйелерін дамыту тәсілі және «Жасыл мектеп» аймақтық платформасының бағыттары.

Стандарттың талаптары әртүрлі типтегі— қалалық, ауылдық және шағын —мектептердің мүмкіндіктерін ескере отырып тұжырымдалған.

Стандарт тек халықаралық тәсілдерге ғана емес, сонымен қатар Қазақстан мектептерінің өз тәжірибесіне де сүйенеді. Елде қазірдің өзінде «жасыл» мектептің жекелеген компоненттерінесай бастамалар жүзеге асырылып жатыр: Алматы, Қарағанды және Теміртау мектептерінде оқушылардың ауа сапасынамониторинг жүргізуі; жыл бойы жұмыс істейтін мектеп жылыжайлары, олардың өнімі мектеп асханаларына жеткізіледі; қаладағы мектептердің шатырларына күн қондырғыларын орнату; жаңа мектеп ғимараттарына энергия тиімділігі санатын тағайындау; және Eco-Schools бағдарламасы бойынша жекелеген мектептерді халықаралық аккредиттеу. 2025 жылдың мамыр айында Қазақстан Республикасы Үкіметі Балалар, жастар және климат бойынша іс-қимыл туралы декларацияға қол қойып, балалар мен жастарды қоршаған орта саласында шешімдер қабылдауға тартуға міндеттенді(https://www.unicef.org/kazakhstan/en/press-releases/… ).

Аталған бастамалардың әлсіз тұсы олардың сапасында емес, бытыраңқылығында: олар ортақ талаптарсыз, өзара салыстырмалы көрсеткіштерсіз немесе нәтижелерді үнемі бақылаусыз бөлек-бөлек жобалар ретінде жүзеге асырылып жатыр. Стандарт болса, оларға ортақ негіз береді. Мұндай практикалардың мысалдары әдістемелік құралдың тиісті модульдеріндегі «Қазақстан тәжірибесі» ендірмелерінде келтірілген.

Стандарт бойынша жұмыс жалғасып жатыр. Мәтін сарапшылық талқыдан өтті; пилоттық жобаны 2026 жылдың қыркүйек-қазан айларында әртүрлі климаттық аймақ пен мектеп түрлерін қамтитын бірнеше өңірде іске асыру жоспарланған. Пилоттық жобаның нәтижелеріне сүйене отырып, критерийлер, салмақ коэффициенттері және тану деңгейлерінің шекті мәндері нақтыланады. Бағалау жүйесі 12-модульде толығырақ қарастырылған.

Негізгі терминдер

• Жасыл мектеп. Экологиялық орнықтылықжәне климаттың өзгеруі мәселелерін білім беру барысына, басқаруға және инфрақұрылымға жүйелі түрде кіріктіретін, оқушыларда тиісті құзыреттіліктерді қалыптастыратын және климатқа төзімділік пен экологиялық ізін азайтып жатқанын көрсететін білім беру ұйымы.
• Біртұтас мектеп тәсілі(whole-school approach). Орнықты даму барлық салаларға: басқару мен саясатқа, инфрақұрылымға, білім беру процесіне, педагогтардың кәсіби дамуына, мектеп мәдениетіне және қоғамдастықпен өзара әрекеттестіккекіріктірілген мектеп жұмысының моделі.
• Климаттық тәуекел. Климаттық қауіптердің, оларға ұшыраудың, мектеп пен оның қоғамдастығының осалдығының үйлесімінен туындайтын денсаулыққа, қауіпсіздікке, мүлікке және білім беру процесіне қолайсыз салдар келуықтималдығы.
• Төтеншеауа райы(климаттық) құбылысы, климаттық соққы. Мектеп жұмысын және үздіксіз білім беру барысын бұзуы мүмкін айтарлықтай қарқынды немесе ұзаққа созылатын ауа райы немесе климаттық құбылыс — аптап ыстық немесе қатты суық толқыны, боран, су тасқыны, сел, шаңды дауыл.
• Климатқа бейімделу. Осалдықты азайту үшін нақты немесе күтілетін климатәсерлеріне бейімделу. Мектептер үшін бұл аймақтық тәуекелдерді ескере отырып инфрақұрылымға, оқу режимдеріне және басқаруға тиісті түзетулер енгізуді қамтиды.
• Климатқа әсерді азайту(митигация). Климаттың өзгеру масштабын азайту мақсатында парниктік газдар шығарындыларын азайту немесе шектеу және олардың сіңірілуін жақсарту шаралары.
• Климаттық орнықтылық. Жүйелер мен қоғамдастықтардың климаттың өзгеруінің салдарын болжау, соған дайындалу, шара қолдану және артынша қалпына келу қабілеті.
• Климатқа төзімді мектеп. Оқу үздіксіздігін және оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, жұмысын жалғастыруға, климаттық және экологиялық соққыларданкейін қалпына келуге және соларға бейімделуге қабілетті білім беру мекемесі.
• Климаттық сауаттылық. Климат, климаттың өзгеруінің себептері мен салдары туралы білім,сонымен қатар шешім қабылдау және әрекет ету үшін сенімді ақпаратты пайдалану қабілеті.
• Жасыл дағдылар. Төмен көміртекті және климатқа төзімді экономикада өмір сүру және жұмыс істеу үшін қажетті білім, құзыреттілік, құндылықтар және көзқарастар жиынтығы.
• Климаттық алаңдаушылық. Климаттық және экологиялық қауіптергеэмоциялық реакция. Мектепте әлеуметтік-эмоциялық қолдауды, мәселелерді шынайы талқылауды үміт пен әрекет ету қабілетінқалыптастырумен ұштастыруды қажет етеді.
• Әрекет ету қабілеті (агенттілік). Өз әрекеттері арқылы жағдайға әсер ету сезімі және нақты мүмкіндігі. Оқушылар үшін мектеп ортасын және жергілікті қоғамдастықты жақсарту үшін іс-әрекеттерді өз бетінше бастау және нәтиже шығаруға дейін жеткізу қабілетін білдіреді.
• Айналмалы экономика. Материалдар мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы айналымда болатындай етіп ресурстардыпайдалану моделі: қалдықтарды қайнар көзінде азайту, заттарды қайта пайдалану, жөндеу және айырбастау, қайталама шикізаттыбөлек жинау және қайта өңдеуге тапсыру.
• Жасыл сатып алу. Тауарларды, жұмыстарды және қызметтерді сатып алудың техникалық сипаттамаларынаэкологиялық талаптарды енгізу: расталған экологиялық артықшылықтары бар өнімдерге, шығарындылары аз материалдарға және экологиялық таңбасы бар өнімдерге басымдық беру.
• Экологиялық із. Мектеп қызметінің қоршаған ортаға жалпы әсері: энергия, су және материал тұтыну, қалдық шығару және сонымен байланысты парниктік газдардың шығарындылары.
• Өзін-өзі бағалау. Жақсартатын салалардыайқындау және іс-шараларды жоспарлау үшін мектептің өз жұмысын стандарт критерийлерібойынша құрылымдық талдауы.
• Негізгі (бастапқы) мәндер. Алғашқы өзін-өзі бағалау кезінде тіркелген және кейінгі циклдарда динамиканы бағалау үшін пайдаланылатын мектеп көрсеткіштері.
• Критерий. Мектептің басқару, инфрақұрылым немесе білім беру тұрғысынансипатын көрсететін стандарт талабы.
• Индикатор.Мектептің өзін-өзі бағалау кезінде пайдаланатын және ұлттық мониторинг жүйесінде жинақтауға жарамды деректер бірлігі.
• Тану деңгейлері. Мектеп жетістіктерін танудың кезең-кезеңдік жүйесі, жүйеге енгізудің ең төменгі шегін және үздіксіз жетілдіруге ынталандыруды қамтамасыз етеді.
• Жасыл комитет. «Жасыл»мектептің саясаты мен даму жоспарына, стандартқа сәйкес дерек жинауға және индикаторлар туралы ақпарат беруге жауапты оқушылардан, әкімшілік өкілінен, ата-аналардан, техникалық және қызмет көрсетуші жұмыскерлерден және серіктестерден тұратын мектептіңалқалы органы.
• PDCA циклі. Үздіксіз жетілдіру мақсатындағы жоспарлау, орындау, тексеру және түзету әрекеттерінен тұратын басқару циклі.

Қысқартулар

Әдістемелік нұсқаулықта келесі қысқартулар қолданылады:

МЭТ—мемлекеттік энергетикалық тізілім;

ТЖД —төтенше жағдайлар департаменті;

ШМ— шағын мектеп;

ҚР ОАМ— Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі;

ҰБА— Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы;

ҰБДҚ— Ұлттық білім беру деректер қоры;

ҰДАҮ(NDC)—ұлттық деңгейде анықталатын үлес, елдің климаттық міндеттемесі;

ЭЫДҰ — Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы;

МДБ— мектепті дамыту бағдарламасы;

ОД —орнықты даму;

ОДМ— БҰҰ-ның орнықты даму мақсаттары.

Бұл неліктен маңызды?

Көп мектептер қазірдің өзінде жекелеген экологиялық бастамаларды жүзеге асырып жатыр: экоклубтар, ағаш отырғызу, макулатура жинау. Дегенмен, мұндай іс-шаралар көбінесе бір педагогтың бастамасына тәуелді, егер ол жұмыс орнын ауыстырса немесе бастаманы жалғастыра алмаса, бастаматоқтап қалады.

Біртұтас «жасыл» мектеп тәсілі жекелеген бастамаларды орнықты жүйеге біріктіруге мүмкіндік береді.

«Жасыл» мектеп деген не

«Жасыл» мектеп экологияжәне климаттың өзгеруі мәселелерін өз қызметінің барлық негізгі салаларына: білім беруге, басқаруға, ғимарат пен оның маңындағы аумақты күтіп ұстауға кіріктіреді. Ол оқушыларда климаттық және экологиялық мәселелерді шешу үшін қажетті білім мен дағдыларды қалыптастырады, сонымен бірге сол дағдыларды іс жүзінде көрсетеді: өзінің қоршаған ортаға әсерін азайтады және климаттық тәуекелдерге төзімділігін арттырады.

Климатқа төзімді мектеп аптап ыстықта, қатты аязда, су тасқынында, шаңды дауылда және басқа да қолайсыз жағдайларда жұмысын жалғастыра алады және балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ете алады.

Оқушылар шешімдерді талқылауға және жүзеге асыруға қатысады, осылайша жауапкершілік, өз мүмкіндіктеріне деген сенімділік және әрекет етуге дайындық сынды қасиеттер дамиды. Мектеп нәтижелерді үнемі бағалайды, өзгерістерді бақылап отырады және стандартты орындау деңгейін үнемі жақсартады.

«Жасыл» мектептің бес компоненті

1-компонент. Басқару, саясат және мониторинг

Бұл компонент мектепте экология мен климат саласындағы шешімдердің қалай қабылданатынын және жүзеге асырылатынын анықтайды. Экологиялық іс-шаралар басқару жүйесінің бір бөлігінеайналады: алқалы орган құрылады, жауапты үйлестіруші тағайындалады, мақсаттар мен іс-қимыл жоспары бекітіледі, нәтижелерді бақылау және бағалау ұйымдастырылады. Осы компонент аясында мектеп сондай-ақ климаттық тәуекелдерді анықтайды және оларды азайту шараларын жоспарлайды.

2-компонент. Инфрақұрылым, ресурстар және қоршаған ортаға әсер

Бұл компонент мектеп ғимаратын, инженерлік жүйелерді, мектепмаңындағы аумақты және ресурстарды күнделікті пайдалануды қамтиды. Мектептің жоғары сапалы физикалық ортасы —оқушылардың жақсы білім алу нәтижелері мен денсаулығы үшін маңызды алғышарт. Егер тиісті шарттар орындалмаса, сыныптардың ысып кетуі және CO₂ концентрациясының жоғарылауы оқушылардың зейін қою қабілетін,тапсырмаларды орындаунәтижелерін төмендетеді, жарықтың жеткіліксіздігі және шу деңгейінің жоғары болуы кітап оқуға және айтылған сөзді түсінуге кедергі келтіреді, ал суық, шаң, суменқамту жүйесіндегі іркілістер сабаққа қатыспауға және аурулардың көбеюіне әкеледі. Демек, компоненттің қосарлы мақсаты бар: мектептің қоршаған ортаға әсерін азайта отырып, аптап ыстықта, суықта, шаңда және су тапшылығында қауіпсіз және салауатты оқу жағдайын жасау.

3-компонент. Орнықты даму саласындағы оқыту және мәдениет

Бұл компонент оқу бағдарламасымен және оқушылардың күнделікті практикаларымен байланысты. Ол балалардың сабақта және сыныптан тыс іс-шараларда климат және орнықты даму туралы қандай білім алатынын, жобаларға қалай қатысатынын және алған білімін мектеп өмірінде қалай қолданатынын анықтайды.

4-компонент. Кадрлық әлеует және кәсіби даму

Бұл компонент педагогтар мен мектеп қызметкерлерінің құзыреттілігін дамытуға бағытталған. Ол әдістемелік материалдарға қолжетімділікті, оқытуды, тәжірибе алмасуды, қатысушылардың қосқан үлесін мойындауды қарастырады. Соның арқасында қызметкерлер арасында жауапкершілікті бөлуге және жұмыстың жекелеген энтузиастардың бастамашылдығына тәуелді болмауынамүмкіндік береді.

5-компонент. Қоғамдастықпен өзара әрекеттесу және серіктестік

Бұл компонент мектептің ата-аналармен, жергілікті ұйымдармен, бизнеспен, билік органдарымен, ЖОО-мен және басқа мектептермен өзара әрекеттестігін анықтайды. Мұндай ынтымақтастық ресурстар тартуға, білім мен тәжірибені пайдалануға, бірлескен жобаларды жүзеге асыруға,орнықты тәжірибелерді мектептен тыс таратуға көмектеседі.

Барлық компоненттер бір-бірін толықтырады және бір мезгілде жүзеге асырылған кезде ғана орнықты нәтиже береді. Мысалы, мақсатын түсіндірместен және оқушылардың қатысуынсыз қалдықтарды бөлек жинаутек ресми шара болып қалуы мүмкін, ал мектептің күнделікті өміріне өзгеріс енгізбестен климат туралы сабақтар нанымсыз деп қабылданады.

Мектеп қалай «жасыл» мектеп атанады

Стандартты енгізу PDCA Plan–Do–Check–Act; «Жоспарла — Істе — Тексер — Жақсарт»)үздіксіз жетілдіру цикліне негізделген. Бір цикл бір оқу жылына сәйкес келеді.

• Жоспарла. Мектеп командасы стандартты қарап шығады, бақылау парағыбойынша өзін-өзі бағалайды, бастапқы деңгейді анықтайды және оқу жылына арналған бірнеше басым мақсатты таңдайды. Бұл кезеңде «жасыл» мектеп саясаты немесе даму бағдарламасының тиісті бөлімі, сонымен қатар өлшенетін мақсаттары, мерзімдері және жауапты тұлғалары көрсетілген жылдық жоспар әзірленеді немесе жаңартылады.
• Істе. Мектеп жоспарланған іс-шараларды жүзеге асырады: педагогтарды оқытады, ресурстарды тиімді пайдалану шараларын енгізеді, қалдықтарды бөлек-бөлек жинауды ұйымдастырады, білім беру барысына климат тақырыбын енгізеді және оқушылардың жобаларын қолдайды. Міндеттер қатысушылар арасында бөлінеді, ал оқушылар практикалық жұмысқа тартылады.
• Тексер. Команда нәтижелерді бағалайды және оларды белгіленген мақсаттармен және бастапқы көрсеткіштермен салыстырады. Мысалы, энергия мен суды тұтынуды, оқушылардың қатысуын, жоспарланған іс-шаралардың орындалуын және туындаған кез келген қиындықтарды талдайды. Оқушылар деректерді жинауға және талдауға қатыса алады.
• Жақсарт. Бағалау нәтижелеріне сүйене отырып, мектеп келесі оқу жылына арналған жоспарын түзетеді, анықталған кемшіліктерді жояды, табысты практикаларды нығайтады.

Әрбір цикл бақылау парағы бойынша жыл сайын өзін-өзі бағалаумен аяқталады. Сөйтіп мектептің өз жетістіктерін бақылап отыруына мүмкіндік береді, тану деңгейін анықтауға негіз болады және ұлттық деректер қорына жіберіледі. Өзін-өзі бағалау тәртібі және кейіннен деректерменжұмыс істеу 12-модульде сипатталған.

Кім қатысады

«Жасыл» мектеп білім беру процесіне қатысушылардың және мектеп серіктестерінің бірлескен күш-жігерімен құрылады. Әрқайсысының өз рөлі бар.

• Мектеп әкімшілігі басқару тұрғысынан шешімдер қабылдайды, қажетті уақыт пен ресурс бөледі, мектепті дамыту бағдарламасына экологиялықжәне климаттық мақсаттарды енгізеді.
• Орнықты даму үйлестірушісі ағымдағы жұмысты ұйымдастырады: қатысушыларды біріктіреді, жоспардың орындалуын үйлестіреді, мерзімдерді бақылап отырады, деректерді жинайды және өзін-өзі бағалауды жүргізеді.
• «Жасыл» комитет — оқушыларды, педагогтарды, әкімшілікті, ата-аналарды, техникалық және қызмет көрсетушіжұмыскерлерді, сондай-ақ мүмкіндігінше мектеп серіктестерін біріктіретін алқалы орган. Комитет жоспарлауға, нәтижелерді бақылауға және бағалауға қатысады.
• Педагогтар мен сынып жетекшілері климат және орнықты даму мәселелерін оқу пәндері мен тәрбие жұмысына енгізеді, жобаларды ұйымдастырады, сыныптарда орнықты күнделікті практикаларды қолдануда қолдау көрсетеді.
• Шаруашылық меңгерушісі және техникалық жұмыскерлер ғимараттың, жабдықтардың және аумақтың жай-күйіне жауапты, сондай-ақ ресурстарды тұтыну есебін жүргізеді.
• Асхана қызметкерлері тамақ қалдықтарын азайтуға, қаптаманы таңдауға және ыдыс-аяқты пайдалануды ұйымдастыруға қатысады.
• Оқушылар мен оқушылардың өзін-өзі басқару органдары бақылаулар мен аудиттерге қатысады, шешімдер ұсынады, құрдастары арасында жобалар мен ақпараттық науқандар өткізеді.
• Ата-аналар мен жергілікті қоғамдастықмектептің бастамаларына қолдау көрсетеді, іс-шараларға қатысады, қосымша ресурстар мен құзыреттіліктерді тартуға көмектеседі.
• Мектептің серіктестері — ҮЕҰ, ЖОО, бизнес және билік органдары — сарапшылық, ұйымдастырушылық және ресурстық қолдау, сондай-ақ бірлескен жобаларға арналған алаң ұсына алады.

«Жасыл» мектепке алғашқы бес қадам

1. Орнықты даму үйлестірушісін тағайындаңыз және «жасыл» комитет құрыңыз. Үйлестіруші ағымдағы жұмысты ұйымдастырады, ал комитет әкімшіліктің, педагогтардың, оқушылардың, техникалық жұмыскерлердің, ата-аналардың және басқа да мүдделі тараптардың қатысуын қамтамасыз етеді.
2. Әдістемелік құралдың кіріспе модульдерін «жасыл» комитетпенбірге зерделеңіз. 1 және 2 модульдер аталмыш тәсіл туралы жалпы түсінік қалыптастыруға және басқару жүйесін құруға көмектеседі. Тиісті бағыттармен жұмыс істеген кезде қалған модульдерге жүгінуге болады.
3. Мектептің климаттық және экологиялық тәуекелдерін бағалаңыз. Соңғы жылдары мектеп жұмысына қандай ауа райы және экологиялық оқиғалар әсер еткенін, кімнің ең осал екенін және қолда бар ресурстармен қандай шаралар қолдануға болатынын анықтаңыз.
4. «Жасыл» мектеп саясатын бекітіңіз немесе мектепті дамыту бағдарламасына тиісті бөлімді қосыңыз. Сонымен бірге жылдық жоспар дайындаңыз: үш-бес нақты басымдықты таңдаңыз, әрбір іс-шара үшін мерзімдерді, жауапты тұлғаларды және күтілетін нәтижелерді айқындаңыз.
5. Өзін-өзі бағалау тізімін толтырып, келесі оқу жылына арналған жетілдіру жоспарын дайындаңыз. Бірінші өзін-өзі бағалау мектептің бастапқы көрсеткіштерін көрсетеді. Олар келесі жылы өзгерістерді бағалау үшін бағдар ретінде қызмет етеді.

Бастапқы кезеңде мектеп алдымен үйлестірушіге жұмыс уақытынбелгілеуі керек. Климаттық және экологиялық тәуекелдерді бағалауды бастапқы өзін-өзі бағалаумен бір мезгілде жүргізгенабзал, себебі екі процедура да бірдей деректерге, бақылауларға және мектеп құжаттарына негізделеді.

1. «Жасыл» мектептің әрбір компоненті үшін бес жолдан және үш бағаннан тұратын кесте дайындаңыз: «жүйелі түрде жүзеге асырылады», «кейбір уақытта жүзеге асырылады» және «жүзеге асырылмайды».
2. Әрбір компонент бойынша мектеп қазірдің өзінде жүзеге асырып жатқан барлық әрекеттерін тізіп шығыңыз. Бұл кезеңде олардың стандартқа сәйкестігін бағаламаңыз; тек фактілерді жазып алыңыз: нақты не, кім және қандай жиілікпен жасалып жатыр.
3. Әрекеттерді үш бағанға бөліңіз. Жүйелі әрекеттерге құжатталған немесе тұрақты жұмыс тәртібі белгіленген және бір жауапты қызметкерге тәуелді емес әрекеттерді жатқызыңыз.
4. Жүйелі практикалары ең аз компонентті анықтаңыз. Себептерін талқылаңыз: ресурстардың, уақыттың, білімнің, қатысушылардың жетіспеушілігі немесе осы салаға жауапты адамның жоқтығы.
5. Команда келесі тоқсанда орындай алатын 2-3 нақты әрекетті таңдаңыз. Әрбір әрекет үшін жауапты адамды және мерзімін белгілеңіз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. «Жасыл» мектепті жекелеген экологиялық науқандар өтетін мектептен не өзгеше етеді?

а) Оқу жылында өткізілген іс-шара саны.

b) Экологиялық және климаттық жұмысты бір мезгілде басқаруға, инфрақұрылымға және оқытуға кіріктіру.

в) Экоклубтың және жауапты мұғалімнің болуы.

2. Неліктен «жасыл» мектеп стандартының компоненттері бөлек-бөлек жұмыс істемейді?

а) Бақылау парағының талабы сондай.

б) Әрбір компонент басқаларына тәуелді, ал біреуі болмаса, басқаларының нәтижесі құнсызданады.

в) Компоненттерді бөлек-бөлек іске асыруға болады, реті маңызды емес.

3. «Инфрақұрылым, ресурстар және қоршаған ортаға әсер» компоненті нені сипаттайды?

а) Тек ғимараттың жағдайы және оны жөндеу кестесі.

б) Мектептің физикалық ортасы, ресурстарды тұтыну және балаларды климаттық тәуекелдерден қорғау.

в) Жаратылыстану пәндері кабинеттеріне арналған оқу жабдықтарын сатып алу.

4. «Жасыл» мектепте басқару циклінің бір айналымы қанша уақытты алады?

а) Бір тоқсан.

б) Бір оқу жылы.

в) Үш жыл.

5. «Жасыл» комитеттің құрамына кімдер кіреді?

а) Тек директордың бұйрығымен тағайындалған педагогтар.

б) Оқушылар, педагогтар, әкімшілік, ата-аналар, техникалық жұмыскерлер және мектеп серіктестері.

в) Директордың орынбасары және орнықты даму үйлестірушісі.

6. Мектептің стандартқа сай жұмысы қалай басталады?

а) Жабдықты сатып алудан және ғимаратты жөндеуден.

б) Үйлестірушіні тағайындаудан және «жасыл» комитетті құрудан.

в) Экологиялық жобалардың республикалық байқауына қатысудан.

7. Біртұтас мектеп тәсілі нені білдіреді?

a) Орнықты дамубір мезгілде басқаруға, инфрақұрылымға, оқытуға, кадрлармен жұмыс істеуге және қоғамдастықпен өзара әрекеттестікке кіріктірілген.

б) Мектептегі барлық сыныптар бір ортақ экологиялық іс-шараға қатысады.

в) Мектеп даму бағдарламасына қосымша бөлек экологиялық бағдарлама әзірлейді.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

• Қазақстан Республикасының білім беру мекемелерінде экологиялық білім берудің бірыңғай стандарты. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2026 жылғы бұйрығының жобасы (ведомствоаралық бекітуде).

Орыс тіліндегі материалдар

• Методические рекомендации по формированию экологической и гражданской ответственности обучающихся в рамках принципа «Таза Қазақстан». Национальная академия образования имени Ы. Алтынсарина, 2026. Национальный контекст экологического воспитания и его связь с единой программой воспитания «Адал азамат». https://uba.edu.kz/
• Региональная платформа «Зелёная школа» для Центральной Азии. ЮНИСЕФ, 2026. Механизм координации и обмена практиками между школами стран региона. https://www.unicef.org/eca/reports/regional-green-school-platform
• Программа «Зелёная школа» в Туркменистане. ЮНИСЕФ. https://www.unicef.org/turkmenistan/ru/documents/…
• «Yashil makon maktab». Школьный компонент общенациональной программы озеленения Республики Узбекистан. https://zaminfoundation.ngo/ru/project-info/…
• «Климатическая шкатулка». ПРООН. Учебно-игровой комплект для 2–11 классов: пособие для учащихся, методические рекомендации для педагога, настенная карта, плакаты и викторина по темам климата, энергии, воды и отходов. https://climate-box.com/ru/
• Проект «Зелёные школы». Республиканский центр экологии и краеведения, Республика Беларусь. Методические пособия, руководство по школьному мониторингу и рекомендации по направлениям «биоразнообразие», «вода», «энергосбережение», «обращение с отходами» и «озеленение». https://rcek.by/dokumenty-v-pomoshh/
• Пособие «Как сделать школу зелёной». Экологическое движение ЭКА. Практики обращения с отходами, озеленения помещений и пришкольного участка, примеры школьных кейсов. https://xn--90aiiwaep.xn--80ataenva3g.xn--p1ai/

Ағылшын тіліндегі материалдар

• Green school quality standard («Жасыл» мектеп сапа стандарты).ЮНЕСКО, 2024. Жасыл мектеп талаптарын төрт өлшем бойынша: басқару, ғимарат және пайдалану, оқыту және қоғамдастықтытарту. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390028
• Greeningcurriculumguidance (Білім мазмұнын экологияландыру бойынша нұсқаулық). ЮНЕСКО, 2024. Жас топтары бойынша климат туралы білім берудің күтілетін нәтижелері. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390022
• GreeningEducationPartnership (Білім беруді экологияландыру бойынша серіктестік). ЮНЕСКО. Жаһандық бастама порталы. https://www.unesco.org/en/sustainable-development/education/greening-future
• Eco-Schools: seven steps methodology (Эко-мектептер: жеті сатылы әдіснама).Экологиялық білім қоры (FEE). https://www.ecoschools.global/seven-steps-methodology
• ClimateLandscapeAnalysisforChildren: Kazakhstan (Балалар үшін климатқа қатысты жағдайды талдау: Қазақстан). ЮНИСЕФ, 2018. Елдің климаттық профилі және балаларға әсерін бағалау. https://www.unicef.org/kazakhstan/en/reports/…

Тренерге арналған ұсыныстар

Бұл неліктен маңызды?

Екі мектепті қарастырайық. Әрқайсысында өз ісіне берілген педагог бар: экоклуб құрды, дәлізге қоқысты бөлек-бөлек жинайтын жәшіктер орнатты, Жер күніне орайәсерлі іс-шаралар өткізді. Үш жылдан кейін нәтижелер әртүрлі болды.

Бірінші мектепте бәрі бір адамға тәуелді болды. Педагог жұмысын ауыстырды, алты айдың ішінде жәшіктер алынып тасталды, экоклуб таратылды, ал бастамадантек сайттағы фотосуреттер ғана қалды.

Екінші мектепте директор бастаманы қолдады. Әкімшіліктен, шаруашылық меңгерушісінен, оқушылардан және ата-аналардан тұратын «жасыл» комитет құрылды,орнықты даму үйлестірушісі тағайындалды,арнайы жұмыс уақытыбелгіленді, міндеттер мектептің даму бағдарламасына енгізілді. Сол үш жыл ішінде мектепте екі үйлестіруші ауысты, бірақ жұмыс жалғасты: жаңа қызметкер құжаттарды, жинақталған деректерді және бекітілген жоспарды алды.

Мектептердің өзара айырмашылығы: жұмыстың мектепті басқару жүйесіне кіріктірілуі.

Басқару құрылымы мектепке басымдықтарды айқындауға көмектеседі. Климаттық және экологиялық тәуекелдерді бағалау жалпы мақсаттардан оқушыларға, ғимаратқа және білім беру процесіне төнетін нақты қауіптерді талдауға көшуге мүмкіндік береді. Іс-шаралар, мерзімдер және жауапты тұлғаларайқындалған жоспар жұмыстың бірізділігін қамтамасыз етеді және оны орындау барысын бақылауға мүмкіндік береді. Нәтижелерді үнемі бақылау, соның ішінде оқушылардың қатысуыменбақылау, шараларды жедел түзетуге және мектеп қоғамдастығының бастамаға деген қызығушылығын сақтауға көмектеседі.

Осы бөлімдегі үш критерий міндетті болып табылады. Олардыорындау үшін мектепте жүйелі жұмыс жасауға жағдай жасалуы керек:

• әкімшіліктің, мұғалімдердің, оқушылардың және техникалық жұмыскерлердің қатысуымен «жасыл» комитет жұмыс істейді;
• орнықты даму үйлестірушісі тағайындалған, оған осы жұмысты орындау үшін уақыт белгіленген;
• «жасыл» мектеп саясаты немесе даму бағдарламасының тиісті бөлімі, сондай-ақ мақсаттары, іс-шаралары, мерзімдері және жауапты тұлғалары көрсетілген жылдық жоспар бекітілген.

Осы талаптарды орындау мектепті басқару жүйесінде экологиялық және климаттық жұмысты орнықтыруға және оның жекелеген қызметкерлердің бастамасына тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді.

Стандарттың басқа компоненттерінің міндетті критерийлерімен бірге олар «Жасыл» мектеп деп танудың негізгі деңгейін құрайды және оны одан әрі дамытуғажол ашады.

Бұл не үшін қажет? Мектеп ортасына әсер ететін шешімдерді мектеп өміріне араласатын әртүрлі тараптар қабылдайды. Әкімшілік басымдықтарды белгілейді және бюджетті басқарады, шаруашылық бөлімі ғимарат пен жабдықтарға жауапты, ал педагогтар мен оқушылар мұның бәрінің іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін күн сайын көреді. Олардың арасында үздіксіз өзара әрекеттестік болмаса, әртүрлі қажеттіліктер мен пікірлер ескерілмей қалуы мүмкін: мысалы, сатып алу туралы шешімдер мектептің басымдықтарына сәйкес келмеуі мүмкін, ал оқушылардың ұсыныстары оларды жүзеге асыра алатындардың назарына жетпеуі мүмкін.

Бірлескен жұмыс әртүрлі пікірлер мен тәжірибелерді ескеруге, басымдықтар туралы келісімге келуге, жауапкершілікті бөлісуге және өзара келісілген шешімдер табуға көмектеседі. Егер келісімдер хаттамаларда тіркелсе, олар жоғалмайды және қызметкерлер ауысқан кезде де сақталады.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектепте алқалы орган — «жасыл» комитет құрылды. Оған әкімшілік өкілдері, педагогтар, оқушылар, ата-аналар, техникалық және қызмет көрсетуші жұмыскерлер, және мүмкіндігінше мектеп серіктестері кіреді. Комитетте екі-үш оқушыдан тұратын оқушылардыңмониторинг жүргізу тобы құрылады.

Комитет «жасыл» мектеп саясаты мен даму жоспарын әзірлеуге қатысады, өзін-өзі бағалау үшін деректер жинауды ұйымдастырады және стандарт бойынша көрсеткіштерге қатысты ақпаратты тапсыруды қамтамасыз етеді. Отырыстар үнемі өткізіліп тұрады, ал шешімдер хаттамалармен ресімделеді.

Мұны қалай істеу керек

1. Комитет құру мәселесін директормен және педагогтар ұжымымен талқылаңыз, әкімшіліктің қолдауын алдын ала қамтамасыз етіңіз.
2. Комитеттің құрамын анықтаңыз. Оған әртүрлі жастағы және сыныптағы оқушылардың кіргені жөн. Бұл мектеп қоғамдастығының өкілдігінжәне жоғары сынып оқушылары мектепті бітіргеннен кейін де жұмыс сабақтастығын қамтамасыз етеді.
3. Комитет құру туралы бұйрық шығарыңыз және оның міндеттерін, құрамын, өкілеттіктерін және жұмыс тәртібін анықтайтын ережені бекітіңіз.
4. Рөлдерді үлестіріңіз: төраға, хатшы, жекелеген бағыттарға жауаптылар — мысалы, энергия, су, қалдықтар, аумақ және ақпарат.
5. Оқушылардыңмониторинг жүргізу тобын таңдаңыз.Топ екі-үш оқушыдан тұрады. Оның міндеттері комитет туралы ережеде көрсетіледі, сонда аралап шығу жиілігі де белгіленеді.
6. Отырыс кестесін белгілеңіз. Оларды кем дегенде тоқсанына бір рет өткізгендұрыс.
7. Жұмыс материалдарын сақтауды ұйымдастырыңыз: бұйрықтар, ережелер, отырыс хаттамалары, жоспарлар,қабылданған шешімдер. Бұл құжаттар өзін-өзі бағалау және жұмысты жаңа үйлестірушіге тапсыру кезінде қажет болады.

Орындауды не растайды

• нөмірі мен күні көрсетілген «жасыл» комитет құру туралы бұйрық;
• оқушылардың мониторинг жүргізу тобының құрамы және оның міндеттерінің сипаттамасы көрсетілген «жасыл» комитет туралы ереже;
• отырыстардың хаттамалары.

Бұл не үшін қажет? Бекітілген құжатта көрсетілмеген тапсырма мектептің ағымдағы қызметімен уақыт пен ресурс үшін бәсекеге түседі және әдетте кейінге қалдырылады. Оны «жасыл» мектеп саясатында немесе даму бағдарламасында белгілеу жалпы басқару құрылымына кіріктіреді: мерзім, жауапты тұлға, нәтижелер туралы есеп беру тәртібі анықталады.

Мұндай құжат жұмыстың сабақтастығын да қамтамасыз етеді: жаңа басшы немесе үйлестіруші қандай шешімдер қабылданғанын, олардың неліктен маңызды екенін, әрі қарай не істеу керектігін көре алады.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектепте«жасыл» мектеп саясаты немесе даму бағдарламасының тиісті бөлімі бекітілді. Аталмыш құжат жұмыстың негізгі бағыттарын қамтиды: энергия тұтыну, суды пайдалану, қалдықтарды басқару, сатып алу, орнықты даму туралы білім беру, климаттық тәуекелдерге бейімделу, климатқа әсерді азайту, қоғамдастықпен өзара әрекеттестік және төтенше жағдайларға дайындық.

Құжатқа өлшенетін мақсаттары, іс-шаралары, мерзімдері және жауапты орындаушылары көрсетілген жылдық жоспар қоса тіркеледі.

Мұны қалай істеу керек

1. Бастапқы жағдайды және жұмыстың басым бағыттарын анықтау үшін «жасыл» мектеп бақылау парағыбойынша өзін-өзі бағалау жүргізіңіз.
2. Мектепті дамыту бағдарламасына «жасыл» мектеп ережелерін қосыңыз немесе бөлек саясат түрінде әзірлеңіз. Бірінші нұсқа экологиялық және климаттық мақсаттарды мектептің жалпы даму мақсаттарымен үйлестіруге және бірін-бірі қайталайтын құжаттарды дайындауды болдырмауға мүмкіндік береді.
3. Оқу жылына 3-5 нақты мақсат қойыңыз. Әрбір мақсат келесі сұрақтарға жауап беруі керек: нені өзгерту керек, қандай нәтижеге қол жеткізу керек, қандай мерзімде және оны орындауға кім жауапты.
4. Әрбір мақсат үшін нақты іс-шараларды, мерзімдерді және жауаптыларды көрсетіңіз. Жоспар мектеп ресурстарынескере отырып жүзеге асырылуы тиіс.
5. Құжат жобасын «жасыл» комитеттің отырысында және оқушылармен талқылаңыз, қажет болған жағдайда өзгерістер енгізіңіз,құжатты мектеп директорының бұйрығымен бекітіңіз.
6. Оқу жылының соңында жоспардың орындалуын бағалаңыз. Қол жеткізілген нәтижелерді, белгілі бір іс-шаралардың орындалмау себептерін, келесі кезеңге қажетті өзгерістерді жазып алыңыз.

Мақсаттардың мысалдары.

«Үш дәліздегі жарықты ауыстыру және техниканы өшіру кестесін енгізу арқылы оқу жылының соңына дейін электр энергиясын тұтынуды алдыңғы жылмен салыстырғанда 10%-ға азайту. Жауапты — шаруашылық меңгерушісі».

«1 желтоқсанға дейін барлық бастауыш сынып кабинеттерінде макулатураны бөлек жинауды ұйымдастыру. Жауаптылар — орнықты даму үйлестірушісі және экоклуб мүшелері».

Орындауды не растайды

• саясатты немесе даму бағдарламасының бөлімін бекіту туралы бұйрық;
• «жасыл» мектеп саясатының мәтіні немесе даму бағдарламасының тиісті бөлімі;
• жылдық іс-қимыл жоспары.

Бұл не үшін қажет.«Жасыл» комитет мезгіл-мезгіл жиналады, ал негізгі жұмыс отырыстар арасында жүргізіледі: мерзімдерді сақтау, деректер жинау, материалдарды дайындау, әкімшілікпен, педагогтармен, техникалық жұмыскерлермен және оқушылармен өзара әрекеттесу. Егер бұл функциялар нақты қызметкерге жүктелмесе, комитеттің шешімдері толық орындалмайды,ал өзін-өзі бағалау деректері есеп дайындалмас бұрын жиналады.

Қызметкерге тіпті аптасына бірнеше сағат ресми түрде тағайындалса, жұмыстың тұрақтылығы қамтамасыз етіледі.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектептебасшының бұйрығыменорнықты даму үйлестірушісі тағайындалады. Оның функцияларын орындау үшін қажетті ресурстар, ең бастысы жұмыс уақыты қарастырылған.

Шағын мектепте үйлестірушінің функцияларын педагогикалық кеңестің шешімі бойынша басқа лауазыммен қоса атқаруға болады.

Мұны қалай істеу керек

1. Тақырыпқа қызығушылық танытқан, әкімшілікпен және мектеп командасының мүшелерімен өзара әрекеттесе алатын қызметкерді анықтаңыз. Бұл рөлді директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, педагог-ұйымдастырушы немесе биология, география, химия немесе басқа пән мұғалімі атқара алады.
2. Үйлестірушіні тағайындау туралы бұйрық шығарыңыз және оның міндеттерін жазбаша түрде ресімдеңіз: жылдық жоспарды үйлестіру, өзін-өзі бағалауды дайындау, деректер жинау, «жасыл» комитеттің жұмысын ұйымдастыру және мектеп серіктестерімен өзара әрекеттесу.
3. Осы міндеттерді орындау үшін қажетті жұмыс уақытының мөлшерін анықтаңыз. Мүмкіндігінше мектептің белгіленген тәртібіне сәйкес қосымша жұмыс үшін қосымша ақы төленуін қарастырыңыз.
4. Үйлестіруші үшін тоқсандық жұмыс жоспарын дайындаңыз. Бұл оқу жылы бойы тапсырмаларды үлестіруге қолайлы болады және есеп дайындау мерзіміне дейін жұмыстың жиналып қалуына жол бермейді.
5. Жұмыста болмаған кезде үйлестіруші қызметін уақытша атқара алатын қызметкерді анықтаңыз. Жұмыс құжаттары мен материалдарын командаға қолжетімді жерде сақтаңыз.

Орындауды не растайды

• үйлестірушіні тағайындау туралы бұйрық;
• оның міндеттерінің сипаттамасы;
• үйлестірушінің жұмыс жоспары.

Келесі үш критерий қосымша болып табылады. Оларды орындау мектептің негізгі талаптардан тыс «жасыл» тәсілді дамытатынын және «Жоғары» немесе «Көшбасшы» деңгейіне жетуге ықпал ететінін растайды. Бұл практикалар әдетте айтарлықтай қаржылық шығынды қажет етпейді. Климаттық және экологиялық тәуекелдерді бағалау (1.6-критерий) олардың арасында маңызды болып табылады: онсыз «Жоғары» немесе «Көшбасшы» деңгейін тағайындау мүмкін емес.

Бұл не үшін қажет? «Жасыл» мектеп саясаты басқару саласына тән тілде ұсынылған және ең алдымен әкімшілік пен педагогтарға бағытталған. Күнделікті тәртіп ережелері (кодекс) бастауыш сынып оқушылары мен ата-аналарды қоса алғанда, бүкіл мектеп қоғамдастығына бағытталған. Оқушылармен бірлесіп дайындалған бес-жеті тармақтан тұратын қысқаша мәтінді егжей-тегжейлі құжатқа қарағанда түсіну және есте сақтау оңайырақ.

Оқушылардың әзірлеу процесіне қатысуы олардың белсенділігін және қабылданған ережелерді сақтау үшін жауапкершілігін арттырады. Кодексті баршаға қолжетімді ету қабылданған міндеттемелерді үнемі еске салып тұруға және мектеп қоғамдастығының жаңа мүшелерін олармен таныстыруға мүмкіндік береді.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп экологиялық қағидаттары мен міндеттемелері жиынтығын әзірлейді және баршаға қолжетімді етіп жариялайды. Кодексті мектептің сайтында жариялауға, дәліздегі ақпараттық тақтада ілуге немесе екі форматта да ұсынуғаболады.

Мұны қалай істеу керек.

1. Әртүрлі жастағы оқушылармен пікірталас ұйымдастырыңыз: олардан «жасыл» мектептің міндеттемелері қандай болуы керектігін анықтауды сұраңыз.
2. Ұсыныстарды жинап, бірлесіп бес-жеті қағиданы таңдаңыздар. Кодекс мектеп қоғамдастығының ортақ міндеттемесі ретінде қабылдануы үшін оларды қысқаша және бірінші жақтан көпше түрде тұжырымдаңыздар.
3. Кодексті көрнекі етіп ресімдеңіздер. Макетті, иллюстрацияларды және басқа да безендіру элементтерін әзірлеуге оқушыларды тарту орынды болады.
4. Кодекстікөрнекті жерге іліп қойыңыздар, егер мектептің сайты болса, оныңэлектронды нұсқасын жариялаңыздар. Кодекстікем дегенде жылына бір рет қайта қарап шығып, қажет болған жағдайда жаңартып отырғанжөн.

Қағидаттардың мысалдары:

• «Біз кабинеттен шыққан кезде жарықтысөндіреміз».
• «Біз қайта пайдалануға болатын су құятын бөтелкелерді қолданамыз».
• «Біз қалдықтарды сұрыптаймыз және жиналғаннан кейін олардың қайда баратынын білеміз».
• «Біз мектеп аумағындағы ағаштар мен жасыл көшеттерге күтім жасаймыз».

Орындауды не растайды

• мектеп сайтында жарияланған экологиялық кодекске сілтеме;
• кодекс ілінген ақпараттық тақтаның фотосуреті.

Бұл не үшін қажет? «Жасыл» комитет оқушылардың, педагогтардың және ата-аналардың күнделікті тап болатын мәселелерін әрдайым көре алмауы мүмкін. Оқушылар ауыз суға, санитарлық жайларға қол жеткізу мүмкіндігі, мектеп ортасының жайлылығы туралы жақсырақ хабардар. Ата-аналар мектепке баратын жолға, қауіпсіздікке және мектеппен өзара әрекеттесуге қатысты мәселелергеназар аудара алады.

Үнемі кері байланыстаболу мұндай мәселелерді уақытылы анықтауға және нақты деректерге негізделген шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Егер сауалнама нәтижелері өзгерістерге әкелмесе, қатысушылар оның мән-мағынасын түсінуден қалып, кейінгі жауаптардың сапасы төмендеп кететінін есте ұстаған жөн.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп жылына кемінде бір рет оқушылардан, педагогтардан және ата-аналардан мектеп ортасы және «жасыл» мектеп тәсілін енгізу туралы пікір жинайды. Сауалнама нәтижелерін «жасыл» комитет қарап, жылдық жоспарды түзету кезінде ескереді.

Мұны қалай істеу керек.

1. 8-10 сұрақтан тұратын қысқа сауалнама дайындаңыз. Ол мақсатты топқа түсінікті болуы және толтыруға көп уақытты қажет етпеуі керек.
2. Мектеп ортасының жайлылығы мен қауіпсіздігі туралы сұрақтарды қосыңыз: орын-жайлардағы температура мен ауа сапасы, ауыз суға қолжетімділік,санитарлық жайлардың жағдайы. Сондай-ақ қатысушылардың «жасыл» мектеп жұмысынан хабардарлығы және оның бастамаларына қатысуға дайындығы туралы сұрауғаболады.
3. Тиісті сауалнама форматын таңдаңыз: электронды нысан, ата-аналар жиналысында таратуға болатын қағаз сауалнамалар немесе сынып сағатында талқылау.
4. Нәтижелерді өңдеп, негізгі тұжырымдарды қысқаша баяндаңыз. Мысалы, ең жиі айтылған үш мәселені және қатысушылардың үш ұсынысын атап өтіңіз.
5. Нәтижелерді «жасыл» комитет отырысында қарастырыңыз, жылдық жоспарға қажетті түзетулер енгізіңіз, қабылданған шешімдер туралы мектеп қоғамдастығын хабардар етіңіз.

Орындауды не растайды.

• сауалнамалар немесе электрондық сауалнама нысаны;
• қысқаша есеп немесе нәтижелердің қысқаша мазмұны;
• нәтижелерді «жасыл» комитет отырысында талқылау хаттамасы.

Бұл не үшін қажет? Климаттың өзгеруі туралы жалпы ақпарат нақты мектептің басымдықтарын айқындауға мүмкіндік бермейді: Қызылорда облысындағы және Шығыс Қазақстандағы қауіп түрлері де, қажетті шаралар да әртүрлі. Тәуекелдерді бағалау балалардың қауіпсіздігіне, инфрақұрылым жағдайына және оқыту үздіксіздігіне әсер етуі мүмкін қауіптерді анықтайды және шектеулі ресурстарды ең ықтимал оқиғаларға бағыттауға мүмкіндік береді.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп аймақтың және нақты мектеп аумағының ерекшеліктерін ескере отырып, климаттық және экологиялық тәуекелдерді бағалауды жүргізеді және құжаттайды. Бағалау нәтижелері жүргізіліп жатқан немесе жоспарланған тәуекелдерді азайту шараларымен байланысты болуы тиіс. Бағалау азаматтық қорғаныс құжаттарын (төтенше жағдайлардағы іс-қимыл жоспарларын және эвакуация жоспарларын) алмастырмайды. Ол климаттық құбылыстар (аптап ыстық толқындары, құрғақшылық, шаңды дауылдар, ауа сапасының нашарлауы), олардың оқушылар денсаулығына және оқыту үздіксіздігінеәсері тұрғысынан толықтырады.

Мұны қалай істеу керек.

1. Аймаққа тән климаттық және экологиялық қауіптерді анықтаңыз. Оларға аптап ыстық, қатты аяз бен боран, су тасқыны, сел, құрғақшылық және су тапшылығы, шаңды дауылдар, ауаның ластануы немесе ауыз су сапасының мәселелері кіруі мүмкін. Қазгидрометтің интерактивті карталарынан (https://www.kazhydromet.kz/ru/interactive_cards) аймақтың климаттық жағдайлары туралы деректерді, Ұлттық статистика бюросының қоршаған орта, орнықты даму мақсаттары және климаттың өзгеруі туралы деректерді, мектебіңіздің соңғы жылдардағы өз тәжірибесін пайдаланыңыз. Сондай-ақ Төтенше жағдайлар және апаттар қаупін азайту орталығы (Алматы қ.) дайындаған Қазақстандағы жалпы білім беретін мектептерге арналған климаттық тәуекелдерді басқару бойынша тренингтің материалдарын пайдалана аласыз(https://cesdrr.org/uploads/materials/1.3.%20Modul_UKR__12-2019.pdf).
2. Мектептің әрбір анықталған қауіпке ұшырау деңгейін және қолданыстағы әрекет ету мүмкіндіктерін бағалаңыз. Ғимараттың орналасқан жері мен жағдайын, аумақта көлеңкенің болуын, жылыту және желдету жүйелерінің жұмысын, сумен жабдықтау көзін, оқушыларды тасымалдау жолдарын,сондай-ақ оқытылған қызметкерлер, резервтік жылыту немесе электрменқамту жүйесі, ауыз су қоры, жергілікті билік органдарымен жасалған келісімдер сындықолжетімді ресурстарды ескеріңіз.
3. Ең осал топтарды анықтаңыз. Оларға бастауыш сынып оқушылары, созылмалы аурулары немесе мүгедектігі бар балалар,сондай-ақ шалғай елді мекендерден қатынайтын балалар кіруі мүмкін.
4. Әрбір маңызды тәуекел үшін кем дегенде бір шараны қарастырыңыз. Ұйымдастырушылық шараларға ыстық кездерде кестені өзгерту, ата-аналарға хабарлау тәртібі немесе қашықтықтан оқытуға көшуге дайындық жатуы мүмкін. Техникалық шараларға көлеңке беретінжаппалар орнату, желдету жүйесін жөндеу, ауыз су қорын толықтыру, мектеп жағдайына сай басқа да шешімдер кіруі мүмкін.
5. Бағалау нәтижелерін «жасыл» комитет отырысында қарастырып, шаралар тізімін бекітіп, оларды жылдық жоспарға енгізіңіздер. Бағалауды жылына кемінде бір рет қайта қарағанжөн.
6. Бағалауды мектептің қолданыстағы құжаттарымен байланыстырыңыз. Қайталамау үшін төтенше жағдайдағы іс-қимыл жоспарында сипатталған қауіптер мен шараларды алып, аймаққа тән климаттық тәуекелдерді қосыңыз.
7. Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің аймақтық төтенше жағдайлар департаментімен (облыстық немесе республикалық маңызы бар қалалық ТЖД) және әкімдіктіңтиісті бөлімімен ынтымақтастықты ұйымдастырыңыз. Мұндай ынтымақтастық мектепке аймаққа тән қауіпті құбылыстар туралы ақпарат береді, тәуекелдерді бағалау бойынша ұсыныстар ұсынады,педагогтар мен оқушыларды оқытуға тиісті маман тарту мүмкіндігін береді.

Орындауды не растайды.

• қауіптерді, осалдықтарды, жоспарланған шараларды сипаттайтын тәуекелдерді бағалау құжаты;
• «жасыл» комитеттің отырысында бағалауды қарау хаттамасы.

Тәуекелдерді бағалау қандай оқиғаларорын алуы мүмкін екенін көрсетеді. Дайындықты жақсарту үшін мектептердің оқиғаға дейінгі және одан кейінгі алғашқы сағаттарда іс-қимыл жоспарын әзірлеуі де маңызды. «Жасыл» мектеп саясаты мен жылдық жоспарға келесі шараларды енгізуге болады:

• Мектеп үшінөзекті сценарий бойынша жаттығу. Міндетті эвакуациялық жаттығулардан басқа мектеп жыл сайын аптап ыстық, боран, жылудың немесе электр қуатының өшуі, шаңды дауылдар сияқты аймаққа тән қауіптер кезіндегі әрекеттерді пысықтай алады. Жаттығудан кейін әрекет тәртібі мен міндеттер бөлінісін нақтылануы керек.
• Апаттыққор. Мектеп қажетті қорды анықтайды: ауыз су, алғашқы медициналық көмек қобдишасы, тәуелсіз жарықтандыру, байланыс құралдары мен қуаттағыштар, жылы киім. Сақтау орны, жауапты тұлғалар және тексеру жиілігі мектептің құжаттардында тіркеледі.
• Отбасыларды ақпараттандыру тәртібі. Кестедегі кез келген өзгерістер немесе қашықтықтан оқытуға көшу туралы ата-аналар мен оқушыларға суық немесе ыстық маусым басталғанға дейін алдын ала хабарлау қажет.

1. Жұмыс парағын екі бөлікке бөліңіз: «Қандай тәуекелдер бар?» және «Қандай шаралар қолдану қажет?»
2. Соңғы үш-бес жылдағы оқиғаларды талдаңыз. Мектептің жұмысына әсер еткен кез келген ауа райы немесе қоршаған орта оқиғаларын еске түсіріңіз: сабақтарды тоқтатуға немесе басқа күнге ауыстыруға, жөндеу жұмыстарын жүргізуге, жұмыс уақытын өзгертуге немесе басқа шаралар қолдануға тура келді ме? Әрбір оқиғаны жазыңыз.
3. Әрбір қауіп үшін мектептің осалдық факторларын анықтаңыз (ғимарат, жеке бөлмелер, аумақ, инженерлік инфрақұрылым). Мысалы: ғимараттың жылу оқшаулауының жеткіліксіздігі, аумақта көлеңкенің болмауы, желдету жүйесінің ақаулығы немесе жеткіліксіздігі, сумен жабдықтаудыңжалғызкөзі, оқушыларды шалғай жерлерден тасымалдау қажеттілігі.
4. Оқушылар мен мектеп қызметкерлерінің қай топтары ең көр зардап шегуі мүмкін екенін анықтаңыз және олардың осалдығының себептерін тізіңіз.
5. Ең маңызды екі тәуекелді таңдаңыз. Әрқайсысы үшін келесіні анықтаңыз:
   • тоқсанның соңына дейін қосымша шығынсыз жүзеге асыруғаболатын бір ұйымдастырушылық шара;
   • келесі оқу жылының жұмыс жоспарына енгізугеболатын бір техникалық шара.

1. Әрбір шара үшін жауапты тұлғаны тағайындаңыз, оның іске асырылуын немесе нәтижелілігін бағалау критерийлерін анықтаңыз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. «Жасыл» комитетке неліктен шаруашылық меңгерушісі мен техникалық жұмыскерлер кіреді?

а) Отырыстарда қатысушылардың қажетті санын қамтамасыз ету үшін.

b) Олар ғимарат пен жабдықтың нақты жағдайын біледі және ресурстарды тұтынуға әсер ететін шешімдер қабылдайды.

в) Санитарлық ережелермен талап етіледі.

2. Неліктен «Оқу жылының соңына дейін электр энергиясын тұтынуды 10%-ға азайту» мақсаты «электр энергиясын үнемдеу» мақсатынан жақсырақ?

а) Ол қысқа әрі қарапайым.

b) Оның орындалуын тексеруге болады, себебі мөлшері мен мерзімі көрсетілген.

c) Стандартқа сәйкес осылай тұжырымдалуыміндетті болып табылады.

3. Үйлестіруші рөліне бөлек адамды тағайындау мүмкін болмаса, шағын мектеп не істеуі керек?

а) Стандартқа қатысудан бас тартуы керек.

b) Педагогикалық кеңестің шешімі бойынша үйлестіруші рөлін басқа лауазыммен қоса атқаруды қарастыру керек.

c) Үйлестіруші етіп жоғары сынып оқушысын тағайындауы керек.

4. Климаттық тәуекелдерді бағалау не үшін қажет?

а) Мектепке төнетін нақты қауіптерді анықтау және оларды жою шараларын таңдау үшін.

б) Білім беруді басқару органына есеп беру үшін.

c) Климаттың өзгеруінің жаһандық салдарын сипаттау үшін.

5. Мектеп қоғамдастығының сауалнамасының нәтижелерімен не болады?

a) Келесі тексеруге дейін папкада сақталады.

b) Комитетте талқыланады және жылдық жоспарды түзету кезінде ескеріледі.

c) Талдау үшін жоғары тұрған органға берілді.

6. «Жасыл» комитеттің құрылуын қандай құжат растайды?

а) Отырыста түсірілген фотосурет.

b) Комитеттің құрылуытуралы нөмірі мен күні көрсетілген бұйрық, комитет туралы ереже және отырыстардың хаттамалары.

c) Қатысушылардың электрондық тізімі.

Қосымша материалдар

Орыс тіліндегі материалдар

• Казгидромет. Интерактивные карты. Карты климатических характеристик и опасных явлений по территории страны. https://www.kazhydromet.kz/ru/interactive_cards
• Казгидромет. Ежегодный бюллетень мониторинга состояния и изменения климата Казахстана. Региональные тренды температуры и осадков и экстремальные климатические показатели с рядами начиная с 1941 года. https://www.kazhydromet.kz/ru/klimat/…
• Учебный модуль тренинга по управлению климатическими рисками в общеобразовательных школах. Министерство внутренних дел Республики Казахстан и Центральноазиатский центр по чрезвычайным ситуациям и снижению риска бедствий, 2019. Карты опасных явлений по территории страны и готовая программа тренинга для педагогического коллектива. https://cesdrr.org/uploads/materials/1.3.%20Modul_UKR__12-2019.pdf
• Бюро национальной статистики Республики Казахстан. Изменение климата.https://stat.gov.kz/ru/climate-change/
• Бюро национальной статистики Республики Казахстан. Статистика окружающей среды.https://stat.gov.kz/ru/industries/environment/stat-eco/
• Бюро национальной статистики Республики Казахстан. Экологические индикаторы мониторинга и оценки окружающей среды.https://stat.gov.kz/ru/ecologic-indicators/
• Портал открытых пространственных данных Республики Казахстан.https://map.gov.kz/
• Изменение климата в Центральной Азии. Иллюстрированный обзор. 2020. https://www.dropbox.com/scl/fi/nbuylipfor9h7nygpcaz6/…

Ағылшын тіліндегі материалдар

• Gettingeveryschoolclimate-ready (Климаттың өзгеруіне әрбір мектепті қалай дайындау керек). ЮНЕСКО, 2021. Мектептердің климаттық дайындығына, соның ішінде басқарушылық шешімдеріне шолу. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379591
• Eco-Schools: eco-committee and eco-code (Эко-мектептер: экокомитетжәнеэкокодекс).Экологиялық білім қоры (FEE). 1.1 және 1.4 критерийлеріне қолданылатын әдіснаманың бірінші және жетінші қадамдары. https://www.ecoschools.global/seven-steps-methodology
• ClimateLandscapeAnalysisforChildren: Kazakhstan (Балалар үшін климатқа қатысты жағдайды талдау: Қазақстан). ЮНИСЕФ, 2018. Тәуекелдерді картаға түсіруге арналған аймақтық климаттық қауіптер туралы деректер көзі. https://www.unicef.org/kazakhstan/media/3381/file/…
• RoadmapforSaferandResilientSchools (Қауіпсіз және орнықты мектептер жол картасы).Дүниежүзілік банк: Климат өзгеруіне төзімді мектептерді жобалау бойынша онлайн курс. https://wbg.edcast.com/insights/roadmap-for-safer-and-resilient-schools

Тренерге арналған ұсыныстар

Бұл неліктен маңызды?

Мектеп ай сайын электр энергиясына, жылуға және суға ақы төлейді, бірақ көбінесе қанша тұтынатынын немесе көрсеткіштердің неліктен өзгеретінін нақты білмейді. Есепшоттар бухгалтерия бөліміне жіберіліп, әдетте одан әрі талданбайды. Нәтижесінде тұтынудың айтарлықтай өсуі тек бюджетте көрсетілген кезде ғана анықталады, ал ол кезде себептерді анықтау қиынға соғады.

Анықтама үшін: 2026 жылы Қазақстан Республикасындағы 1700 мектепке жедел бағалау жүргізілді, бұл елдегі барлық мектептердің 22%-ын құрайды. Жылу тұтыну туралы деректер алынған мектептердің ішінде 42,4%-ы жылытуға нормативтікменшікті көлемнен артық энергия тұтынған.

Үнемі есепке алу мектептерге мұндай үрдістерді өз бетінше анықтауға, тұтынудың арту себептерін анықтауға, оны азайту шараларын жоспарлауға көмектеседі. Бұғаншығын шықпайды және бірінші жыл ішінде-ақ нәтиже береді. Көрсеткіштер кесте бойынша алынып, бір кестеге жинақталған кезде түндебос ғимаратта тұтыну, демалыс күндерінен кейін су тұтынудың артуы, бос дәліздерде жарықтандыру айқын көрінеді.

Оқушыларды мониторингке тарту

Көрсеткіштерді тек шаруашылық меңгерушісі ғана емес, сонымен қатар оқушылардыңмониторинг жүргізу тобы да алған кезде мектеп үнемі деректер алып отырады, ал оқушылар нақты сандармен жұмыс істейді. Мұндай материал оқулықтағы шартты есепке қарағанда білім алутұрғысынан құндырақ болады.

Бұл деректерді математика, физика, география, информатика және жаратылыстану пәндерінің мұғалімдері оқушылармен бірге практикалық есептерді шешу үшін пайдалана алады. Мысалы, оқушылар су мен электр энергиясының орташа және меншікті тұтынуын есептей алады, графиктер құра алады, маусымдық өзгерістерді анықтай алады, тұтынуды сыртқы температурамен салыстыра алады, энергия үнемдеу шараларының экономикалық әсерін бағалай алады, үнемделген киловатт-сағатты парниктік газдар шығарындыларының азаюына айналдыра алады немесе тұтынудың ерекше күрт өсуінің себептерін талдай алады.

Осындай тәсіл мектеп ғимаратын пайдалануды оқу процесімен біріктіруге мүмкіндік береді және оқушылардың деректерменжұмыс істеу, сыни ойлау және шешім қабылдау дағдыларын дамытады. Мониторинг сонымен қатар тек есептеумен ғана шектелмей, су немесе энергия шығындарын қай жерде азайтуға болатыны, қай орын-жайларға назар аудару қажет екені, ғимаратты пайдаланушылардың мінез-құлқын қалай өзгерту керектігі және мектеп қандай тиімділікті арттыру шараларын іс жүзінде тексере алатыны сияқты практикалық ұсыныстар әзірлеуге дежол сала алады. Осылайша оқушылар тек бақылаушылар ғана емес, мектептің ресурстарынжәне экологиялық көрсеткіштерін басқаруғақатысушыларға айналады.

Осы бөлімдегі төрт критерий міндетті болып табылады. Олардыорындаған мектеп жылдық электр энергиясын тұтыну көлемін киловатт-сағатпен және суды текше метрмен көрсете алады, ай сайынғы жазбалары бар журналды көрсете алады, көрсеткіштерді кім және қашан алатынын түсіндіреалады.

Бұл не үшін қажет? Дұрыс жұмыс істейтін есептеу құралы болмаса, тұтыну шамамен есептеледі, сондықтан тұтынудың үнемделуін немесе артуын растау мүмкін емес. Су есептеу құралдарықосымша функция да атқарады: ескі ғимараттардағы шығындардың айтарлықтай бөлігін құрайтын және көзбен тексеру кезіндебайқалмайтын жасырын ағып кетулерді анықтауға көмектеседі.

Бұл критерийлер нені қамтиды? Мектепте электр және су есептеу құралдары орнатылған және жақсы жұмыс істейді. Негізгі талап: көрсеткіштер мектепке қолжетімді болуы керек. Егер есептеу құралы қосалқы станцияда орналасқан немесе мөрленген болса,ал деректерді жеткізуші алып, мектепке бермесе, критерий орындалмаған болып саналады.

Қалай өлшеу керек:

1. Барлық есептеу құралдарын табыңыз: ғимараттың кіреберісінде, жеке корпустарда, спортзалда, ас әзірлейтін орында, шеберханаларда, басқа да жерлерде. Олардың орнатылатын орындары мен нөмірлері көрсетілген тізім немесе карта жасаңыз.
2. Құралдарды тексеру күндерін тексеріңіз. Тексеру күні аяқталған құрал заң жүзінде өлшеу құралы болып саналмайды.
3. Шаруашылық меңгерушісінің құралға физикалық түрде қол жеткізе алатынына және оны қалай оқу керектігін білетініне көз жеткізіңіз. Егер қол жеткізе алмаса, жеткізушіге деректерді мектепке жіберу туралыөтінішпен хат жіберіңіз.
4. Ғимаратта жасырын ағып кетулер бар-жоғын тексеріңіз. Су есептеу құралының көрсеткіштерін кешке барлығы ғимараттан кеткеннен кейін және таңертең оқушылар келгенге дейін алыңыз. Түнде көрсеткіштердің өзгеруі ағып кету бар екенін көрсетеді.
5. Әрбір құрылғыны анық оқуға болатын таблосымен және нөмірімен суретке түсіріңіз.
6. Егер есептеу құралдары болмаса, оларды орнатуды келесі жылға арналған жоспарға қосыңыз.

Орындауды не растайды.Құралдардың фотосуреттері, төлқұжаттар, техникалық қызмет көрсету немесе тексеру актілері.

Бұл не үшін қажет? Жылдық мән келесі өзін-өзі бағалау циклінде салыстыру үшін есептеу нүктесі ретінде қызмет етеді. Ол сондай-ақ меншікті көрсеткіштерді есептеу кезінде де қолданылады: бір оқушыға және бір шаршы метрге шаққандағы шығын.

Бұл критерийлер нені қамтиды? Мектеп электр энергиясы мен суды тұтынудың жылдық есебін жүргізеді. Есептеу құралдарының көрсеткіштерін «жасыл» комитеттің оқушылардыңмониторинг жүргізу тобы шаруашылық меңгерушісінің немесе жауапты мұғалімніңжетекшілігімен алады. Егер тұтыну өткен жылмен салыстырғанда 20%-дан астам өссе, мектеп себептерді талдайды және түзету шараларын қолданады.

Мұны қалай істеу керек.

1. Барлық ресурстар үшін бір журнал арнаңыз. Кесте жеткілікті: күні, есептеу құралы, көрсеткіш, алдыңғы көрсеткіштен айырмашылығы,көрсеткішті кім алған. Электрондық кесте қағаз кестеге қарағанда ыңғайлырақ, себебі одан бірден график жасауғаболады.
2. Көрсеткішті айдың бір күнінде алыңыз. Нақты күн маңызды емес. Көрсеткіштер арасындағы әртүрлі аралық оларды өзара салыстыруға келмейтіндей ететіндіктен, тұрақтылық маңызды.
3. Есептеу құралдарының көрсеткіштерін алуды оқушылардыңмониторинг жүргізу тобына жүктеңіз. Топ екі-үш оқушыдан тұрады; оның құрамы директордың бұйрығымен немесе «жасыл» комитеттің ережесімен анықталады, онда есептеу құралдарының көрсеткіштерін алу жиілігі де көрсетіледі. Жұмыс шаруашылық меңгерушісінің бақылауымен жүргізіледі. Тоқсан сайын топ «жасыл» комитетке тек көрсеткіштерді ғана емес, сонымен қатар мектепте қолданылған шаралардың нәтижелерін де хабарлайды. Топ құрамын жыл сайын жаңартып отырғанжөн, бірақ өткен жылғы бір-екі мүшені өз тәжірибесімен бөлісу үшін сақтап қалу керек:сонда деректерменжұмыс істеу оқушылардың көпшілігіне қолжетімді болады және жоғары сынып оқушылары мектепті бітіргеннен кейін де жалғасады. Топ жұмысының нәтижелерімен бүкіл мектептітаныстырған орынды: мектептегі жиында немесе жалпы жиналыста қысқаша хабарландыру, дәлізде үнемі тұратын стенд немесе тұтыну деректері ай сайын жаңартылып отыратын мектеп сайтындағы парақша. Нысанын мектеп таңдайды; деректерді тек «жасыл» комитетпен ғана емес, педагогтарменжәне оқушылармен бөлісу маңызды.
4. Оқу жылының 12 айындағы жылдық мәнді қорытындылаңыз. Көрсеткіштердегі немесе шоттардағы айырмашылықтарды қосыңыз. Егер ғимарат ресурстарды басқа ұйыммен бірге пайдаланылса, түсініктемелерде тұтыну қалай бөлінетінін сипаттаңыз.
5. Меншікті көрсеткіштерді есептеп, оларды мақсатты көрсеткішпен салыстырыңыз. Жылу, электр энергиясы және судың жылдық тұтынуын ғимараттың ауданына және қажет болған жағдайда оқушы санына бөліңіз. Сонда мектепті ұқсас мектептермен салыстыруға және өзгерістерді бақылауға болады. Алынған көрсеткіштерді бюджеттік ұйымдарға белгіленген ресурстарды тұтыну нормативтерімен, сондай-ақ ұқсас типтегі және климаттық аймақтағы мектептердің деректерімен салыстырыңыз. Нормативтен асып кету өздігінен стандартқа сәйкессіздікті білдірмейді. Тұтыну себептерін анықтауға, маманмен кеңесуге немесе энергоаудит жүргізуді қарастыруға итермелейді.

1. Жылдың соңын күтпей-ақ электр қуаты шығынының күрт өсуіне шара қолданыңыз. 20%-дан астам өсу себептерді талдауды қажет етеді. Оларды әдетте тез анықтауға болады: жертөледе ағып кету, жаңа жабдық, оқушы санының немесе ауысымдардың өзгеруі немесе жылыту жүйесіндегіапат.
2. Деректерді тоқсанына бір рет «жасыл» комитет отырысында талдаңыздар. Тұтыну кестесін бүкіл мектепкеқолжетімді түрде жариялаған дұрыс. Ресурстарды үнемдеу туралы плакаттарға қарағанда оқушылар мен педагогтар көретін деректер күнделікті мінез-құлыққа көбірек әсер етеді. Сондай-ақ тиісті педагогтарды (математика және жаратылыстану пәндері) сол деректерді практикалық сабақтарда пайдалануға ынталандыру маңызды.

Орындауды не растайды.Есептеу журналы, жеткізушілердің шоттары, мемлекеттік энергетикалық тізілімнен үзінді-көшірме, оқушылардың мониторинг жүргізу тобының құрамы көрсетілген бұйрық немесе ереже, оның есебін қарастырған «жасыл» комитеттің хаттамасы,педагогтар мен оқушыларды хабардар ету үшін жалпыға тұтыну туралы деректердің баршаға қолжетімді нысанда жариялануы.

Келесі екі критерий қосымша болып табылады және нақты шешімдер тізімінен тұрады.

Бұл не үшін қажет? Энергия тұтыну мектептің коммуналдық шығындарының ең үлкен бөлігін құрайды, сонымен біргеоның климатқа әсерінің негізгі көзі болып табылады. Тұтынуды азайту үш есе пайда әкеледі: бюджетті үнемдеу, шығарындыларды азайту және жүктеме шарықтау шыңына жеткен кезде электр қуатыменқамтудағы іркілістерге ұшырау қаупін азайту.

Бұл критерий нені қамтиды? Критерий мектепте энергия тұтынуды азайтуға және энергия тиімділігін арттыруға бағытталған қосымша шараларды қарастырады. Оған төрт топқа бөлуге болатын 12 индикатор кіреді.

• Жарықтандыру. Жарықдиодты шамдарды, жарықты автоматты түрде қосу үшін қимыл-қозғалыс датчиктерін және сыртқы жарықтандыруды басқару үшін жарық датчиктерінпайдалану. Белгіленген кесте бойынша шамдар мен терезелерді үнемі тазалап тұру.
• Ғимараттың жылыту жүйесі және жылу қорғанысы. Радиаторларға термореттегіштер орнату; түнде, демалыс күндері және қысқы/жазғы демалыста жылытуды азайту немесе өшіру; шатырдыжәне жертөле төбесін нығайту; кіреберістерге тамбурлар, есік жапқыштар және жылу перделерін орнату. Суық көпірлерін — қабырғалардың, төбелердің, терезе беткейлерінің және құрылымдық қосылыстардың жылу шығыны артатын аймақтарын анықтауға және жоюға ерекше назар аударылады. Мұндай аймақтарды энергоаудит кезінде немесе жылументексеру арқылы анықтауға болады.
• Қызып кетуден қорғау және желдету. Орын-жайларды қызып кетуден қорғау үшін сыртқы көлеңкелерді, жылу перделерін немесе жалюзилерді пайдалану. Тиісті жүйе бар болса— жылуды қалпына келтіру мүмкіндігі бар ағынды-сорғылы желдету жүйесін пайдалану және оның жұмысын орын-жайдың нақты мақсатта пайдаланылуына қарай реттеу.
• Энергия өндіру мен тұтынуды бақылау. Су жылыту үшін күн панельдері мен күн коллекторларын пайдалану; жылыту және басқа да инженерлік жүйелерді автоматтандырылған басқару; энергоаудит жүргізу және оның нәтижелері бойынша ұсынылған шараларды іске асыру.

Мұны қалай істеу керек.

1. Кешке және демалыс күндері ғимаратты аралап шығудан бастаңыз. Дәл сол кезде жұмыс уақытында байқалмайтын нәрселерді байқауға болады: бос бөлмелерде жанып тұрғаншамдар, жұмыс істеп тұрғанжабдықтар,датчиктердің ластығына байланысты сыртқы жарықтандырудыңкүндіз жанып тұруы.
2. Алдымен шығынсыз шараларды әзірлеңіз. Техниканы өшіру кестесі, мереке күндері жылыту режимі, терезелер мен шамдарды тазалау, сыртқы есіктерді жабу. Радиаторларды жиһазбен немесе тығыз торлармен бөгемей, жылу еркін айнала алатынына көз жеткізіңіз. Сыртқы қабырғаларға жақын радиаторлары бар бөлмелерде жылыту құрылғыларының артына жылу шағылыстыратын торларды орнатуға болады. Бұл шара әсіресе ескі ғимараттар үшін пайдалы және әдетте көп шығынды қажет етпейді.
3. Жарықтандыруды аумақтар бойынша ауыстыруды жоспарлаңыз.Жарықтандыру ең ұзақ қолданылатын бөлмелердегі: дәліздердегі, демалыс аймақтарындағы, спортзалдардағы және асханалардағы шамдарды бірінші кезекте ауыстырыңыз. Нақты қамту аймағын көрсетіңіз. Мысалы, «34 кабинеттің 26-сында ауыстырылды» деген жауап дұрыс, бірақ «ауыстыру жоспарланған» деген жауап дұрыс емес.
4. Жылыту маусымына дейін жылыту шеңберімен айналысыңыз. Терезе мен есік тығыздағыштары, есік жапқыштары,бас кіреберістегі жылу пердесі алғашқы қыста-ақ тиімділігін көрсетеді,оның үстінетерезелерді ауыстыруға қарағанда әлдеқайда арзан болады. Егер ғимарат жеке қазандықпен жылытылса, қазандық жабдығыныңрежимдік-баптау жұмыстарын, жылыту жүйесінің гидравликалық баптау жұмыстарын жүргізуді қарастырыңыз. Жабдықтың жұмыс режимін дұрыс баптау қымбат жөндеу жұмыстарынсыз айтарлықтай жақсартуға әкелуі мүмкін. Орталықтандырылған жылыту жүйесінеқосылған мектептер үшін автоматтандырылған жылыту бекеті мен термореттегіштер орнатуды қарастырған жөн. Олар іште қажетті температураны сақтауға,ал сыртқы температура ауытқыған кезде артық жылу шығынын азайтуға көмектеседі.
5. Энергоаудит, соның ішінде жылумен тексеру жүргізуді сұратыңыз. Энергоаудит мектептің қай жерде және неліктен жылуды жоғалтып, энергияны артық тұтынып жатқанын, қандай шаралар ең тиімді болатынын және олардың құны қанша болуы мүмкін екенін анықтауға көмектеседі. Бұл нақты деректер мен есептеулерге сүйене отырып, аймақтық әкімшілікпен немесе мектеп негізін қалаушымен қажетті жақсартуларды талқылауға мүмкіндік береді.
6. Үнемдеуді жазып отырыңыз және нәтижелерді жоспарлауда пайдаланыңыз. Энергия шығындарын іс-шараларды іске асырғанға дейін және кейін салыстырыңыз, қол жеткізілген үнемдеуді тіркеп қойыңыз, әрі қарайғы іс-қимылдар үшін қысқаша негіздеме дайындаңыз. Бұл деректерді жұмыстың келесі кезеңін жоспарлау, мектеп негізін қалаушыға ұсыныс дайындау немесе білім беруді басқару органдарымен қажетті инвестицияларды талқылау кезінде пайдалануға болады.

Орындауды не растайды. Фотосуреттер, атқарылған жұмыстар актілері, энергоаудит есептері, қызмет көрсету және тазалау кестелері.

Бұл не үшін қажет? Су үнемдеуге көмектесетін жабдықты орнату күнделікті нәтиже береді және пайдаланушылардың естеріне суды үнемдеу қажеттілігін сақтауына тәуелді болмайды. Елдің оңтүстік және батыс аймақтары үшін су тапшылығы айрықша өзектіболғандықтан, тұтынуды үнемі азайту өте маңызды практикалық маңызға ие.

Анықтама үшін: ЮНИСЕФ Су ресурстары және ирригация министрлігімен және Оқу-ағарту министрлігімен біргеWater and Education жобасын жүзеге асырып жатыр. 2026 жылдың маусым айындағы жағдай бойынша Қазақстанда 67 мыңнан астам бала мен 1700 мұғалім қатысты; 10 ресурстық мектепте және 45 серіктес мектепте су клубтары құрылды. Суды сүзу, гидропоника, су үнемдеу технологиялары, тамшылатып суару және оқушылардыңөз жобалары сынды практикалық істер қолданылып жатыр. Қазіргі уақытта «Су сандығы» — «Водная шкатулка»материалдар жиынтығы әзірленіп жатыр. https://www.unicef.org/kazakhstan/en/press-releases/…

Бұл критерий нені қамтиды? Су тұтынуды азайту шаралары енгізілді. Оларға бес индикатор кіреді: су ағып жатқан шаю бактары мен крандарды үнемі тексеру; су араластырғыштардағы аэраторлар мен ағын шектегіштер; жанаспай басқарылатын су араластырғыштары немесе өздігінен жабылатын басқыш су араластырғыштары; екі режимді шайғышы бар унитаздар; датчигі бар писсуарлар.

Мұны қалай істеу керек.

1. Шаю бактары мен крандарды үнемі тексеріп отырудан бастаңыз. Бұл ең тиімді әрі үнемді шара. Апта сайынғы тексеру кестесі,оған нәтижелерді жазып отыружасырын су шығынын анықтауға көмектеседі.
2. Ағып кеткен су құнын есептеңіз. Ағып жатқан кранның астына өлшеуіш кесені бір минутқа қойыңыз, содан кейін сағаттар мен күндерге көбейтіңіз. Осылайша тексеру кезінде оқушылар бір минут ішінде жоғалған су көлемін өлшеп, нәтижесін жазып ала алады. Содан кейін сол деректерді математика немесе жаратылыстану сабағында пайдалануға болады: күндік, айлық және жылдық шығындарды есептеп, олардың құнын анықтап, мектеп су ағып жатқан жерді жөндеу арқылы қанша су мен ақша үнемдей алатынын талқылауға болады. Осылайша мониторинг оқу процесінің бір бөлігінеайналады, ал оқушылардың нәтижелері мектептің нақты әрекеттерінің өзегі болады. Санитарлық жайлардыаралау,дәптергесу ағып кету жағдайларын жазып алудайын оқушы жобасына айналады, оның нәтижелері бірден шаруашылық меңгерушісіне өтінім ретінде беріледі.
3. Аэраторларды партиямен орнатыңыз. Тізімдегі ең қолжетімді шешім. Қамту аймағына назар аударыңыз: жалпы саннан қанша су араластырғышжабдықталған.
4. Адам көп жүретін жерлер үшін түймелі және жанаспайтын крандар таңдаңыз. Оларға бастауыш сыныптар мен асхананың жанындағы дәретханалар, сондай-ақ спортзалдың жанындағы қол жуғыштар жатады.
5. Екі режимді шайғышты және датчигі бар писсуарларды жөндеу жоспарына қосыңыз. Екі нұсқа да жоспарлы жұмыстар кезінде ауыстырылатын жабдық болып табылады, сондықтан оларды техникалық тапсырмаға ертерек енгізген жөн.

Орындауды не растайды. Жабдықтың фотосуреттері, күндері мен нәтижелері көрсетілген тексеру журналдары, жөндеуге өтініштер және жөндеу туралы актілер.

• Көп қолданылатын орындардағы ескертулер. Жарық қосқышының, кранның, принтердің, контейнердің жанындағы шағынтақтайша жалпы үндеулерге қарағанда тиімдірек, әсіресе ағып жатқан кран бір аптада қанша су жоғалтатынын немесе дәліздегі шамдардың бір сағаты қанша тұратынын жазып қойған ерекше әсерлі.
• Жылдық аралау кестесі. Аралау—қысқа бақылау парағыбойынша ғимарат пен аумақты жоспарлы қарап шығу, оның нәтижелері жазылып, «жасыл» комитетке ұсынылады. Төрт түрі жеткілікті.
  1. Жылыту маусымы басталғанға дейін жылыту шеңберін күздеаралап шығу: терезелер мен есіктердегі жарықтар, тығыздағыштар мен жапқыштардың жағдайы, термореттегіштердің жұмысы, жылыту құрылғыларына еркін қол жеткізу, жертөле мен қазандықтағы құбырларды оқшаулау.
  2. Су мен сыртқы жарықтандыруды көктемде аралап шығу: ағып жатқан крандар мен шаю бактары, суару крандары, аэраторлардың болуы, сыртқы жарық шамдарының қосылу уақыты және тазалығы.
  3. Сабақ күні кешкеаралап шығу: бос бөлмелерде қосулы қалған шамдар мен жабдықтар.
  4. Демалыс немесе мереке күндері аралап шығу: адамдар болмаған кездегі ғимараттың тұтыну көрсеткіштері, сабақтар болмаған кездегі жылыту және желдету режимдері. Алдыңғы аралаулардан айырмашылығы бұл аралау түрін тек мектеп қызметкерлері жүргізеді. Демалыс күндері аралап шығу нәтижелері «жасыл» комитеттің жақын арадағы отырысында ұсынылады, онда оқушылардың мониторинг жүргізу тобы оларды басқа деректермен бірге талдайды.

• Деректерді жариялау. Дәлізге ілінген, оқушылар ай сайын жаңартып отыратын тұтыну кестесі. Жеке тұтыну туралы ашық деректер мектеп үшін қолжетімді ең арзан ағарту шараларының біріне жатады. Ашық деректерді математика және жаратылыстану пәндері мұғалімдері үнемі пайдаланады.

Оқушылардың мониторинг жүргізу тобының құрамын және оның міндеттерін анықтаңыз, көрсеткіштерді алу үшін айдың күнін және журнал нысанын белгілеңіз. Нәтижелерді мектепке қалай ұсыну керектігін шешіңіз: кесте қайда ілінеді және оны кім жаңартады.

1. Мектептегі барлық есептеу құралдарының тізімін жасаңыз, олардың орнатылғанжерлерін, нөмірлерін және тексеру мерзімдерін көрсетіңіз. Мектеп қолжеткізе алмайтын құралдарды тізіп шығыңыз.
2. Ғимараттыжоспармен аралаңыз. Ешкім жоқ кезде шамдардың қай жерде жанып тұрғанын белгілеңіз: бос кабинеттер, дәліздер, дәретханалар. Қосылып қалған кез келген жабдықты, мысалы, проекторлар мен компьютерлерді белгілеңіз. Лас шамдарды, ағып тұрған крандарды және шаю бактарын бөлек белгілеңіз.
3. Бір ағып жатқан кран үшін минутына шаққандағы көлемді өлшеп, оқу жылындағы шығынды есептеңіз.
4. Мектеп тоқсан соңына дейін күрделі шығын жұмсамай жүзеге асыра алатын шығынсыз шаралардың тізімін жасаңыз және әрқайсысына жауапты тұлғаны белгілеңіз.
5. Шығынды қажет ететін шараларды бөлек тізімдеңіз және оларды шығындардың өсу ретімен орналастырыңыз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. Есептеу құралы орнатылса да, қандай жағдайда есептеу құралдарына қатысты критерий орындалмаған болып саналады?

a) Егер есептеу құралы бес жылдан астам уақыт бұрын орнатылған болса.

b) Егер көрсеткіштерді жеткізуші алса,ал мектеп алмаса.

c) Егер есептеу құралыкіреберіске емес, ғимараттың ішіне орнатылса.

2. Неліктен есептеу құралдарының көрсеткіштері айдың белгілібір күні алынады?

а) Мұны энергиямен жабдықтау ұйымдары талап етеді.

b) Әйтпесе өлшеулер арасындағы аралық әртүрлі болады және әртүрлі айлардағы деректер салыстыруға келмейтін болады.

c) Сол күн шот беру күнімен сәйкес келуі үшін.

3. Өткен жылмен салыстырғанда тұтынудың 20%-дан астам өсуі нені білдіреді?

а) Критерий автоматты түрде орындалмаған.

b) Себептерді талдау және түзету шараларын қолдану үшін негіз.

c) Білім беруді басқару органына хабарлау қажеттілігі.

4. Қай энергия үнемдеу шараларынан бастаған дұрыс?

а) Күн панельдерін орнату.

b) Тегін және арзан шаралардан бастап, үнемделген қаражатты қымбатырақ шараларға қайта инвестициялау.

в) Ғимаратты күрделі жөндеуденөткізу.

5. Суды тиімді пайдаланудың қандай шарасышығынды қажет етпейді және ең тиімді болып табылады?

а) Датчигі бар писсуарларды орнату.

b) Нәтижелерді жазып отырып, бекітілген кестеге сәйкес крандар мен бактарды үнемі тексеру.

c) Унитаздарды екі режимді шайғыштары барына ауыстыру.

6. «Жасыл» мектептегі есептеу құралдарының көрсеткіштерін кім алады?

а) Тек шаруашылық меңгерушісі, себебі оның лауазымдық міндетіне жатады.

b) Шаруашылық меңгерушісі «жасыл» комитеттің оқушылардың мониторинг жүргізу тобымен бірге, міндетті 2.1 критерийімен көзделген.

c) Энергиямен жабдықтау ұйымының өкілі.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

• 2012 жылғы 13 қаңтардағы № 541-IV «Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Мемлекеттік энергетикалық тізілімді жүргізу және энергия ресурстарын тұтыну туралы ақпаратты ұсыну негіздері. https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1200000541
• «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидалары. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № ҚР ДСМ-76 бұйрығы. Орын-жайларды жарықтандыруға, жылытуға және күтіп ұстауға қойылатын талаптар. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2100023890

Орыс тіліндегі материалдар

• Кое-что об энергетике Казахстана. Информационно-методическое пособие для учителей, работающих по проекту SPARE (ШПИРЭ). ОО ЦКИ «ЭкоОбраз», Караганда, 2003. Пример заполнения энергетического паспорта школьного здания. https://www.ecoteco.ru/index.php?id=573
• SPARE/ШПИРЭ — Школьный проект по использованию ресурсов и энергии. Комплект методических пособий по школьному энергоаудиту, энергосбережению и связи энергии и климата. https://spare.rusecounion.ru/materials
• «Климатическая шкатулка». ПРООН. Разделы об энергии, энергоэффективности и углеродном следе с заданиями для учащихся. https://climate-box.com/ru/

Ағылшын тіліндегі материалдар

• Energy and Water Efficiency Checklist for K–12 Schools (Мектептерге арналған энергия және су тиімділігін бақылау парағы).ENERGY STAR, АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі. Мектептіаралап шығудың қадам-қадамдық тізімі: жарықтандыру, жылу шеңбері, жылыту және желдету, жабдық, тамақ дайындайтын орын, су. https://www.energystar.gov/buildings/resources-audience/k-12-schools
• EnergyEfficiencyStudentToolkit (Оқушылардың энергоаудит жүргізуіне арналған материалдар жиынтығы). ENERGY STAR. Оқушылардың энергоаудит жүргізуіне арналған материалдар, соның ішінде су бойынша бөлек бақылау парағы. https://www.energystar.gov/sites/default/files/tools/…
• RIGHT+ Framework for Physical Learning Environments (Физикалық оқу орталарына арналған RIGHT+ құрылымы).Дүниежүзілік банк, 2025. Континенттік климатқа арналған шаралар: оқшаулау, желдету, шағылыстыратын шатыр жабыны, қолданыстағы ғимараттарды жаңғырту. https://www.worldbank.org/en/topic/education/publication/…

Тренерге арналған ұсыныстар

Бұл неліктен маңызды?

Бұл модуль баланың күнделікті әл-ауқатымен тығыз байланысты. Қызып кеткен бөлме үшінші сабаққа қарай зейінді қою қабілетін әлсіретеді, ал суық кабинет және жалғыз қол жуғышқа кезек сабаққа қатысуға әсер етеді. Құлыпталатын кабинаның, сабынның немесе дәретхана қағазының болмауына байланысты мектеп дәретханасын пайдаланбайтын жасөспірім белгілі бір күндері сабақтан қалады.

ЮНИСЕФ бағалауы бойынша Қазақстан Республикасындағы балалардың 84%-ы қазірдің өзінде аптап ыстық толқындарының әсерін сезініп жатыр, ал 55%-ы су тапшылығы жағдайында өмір сүреді (ЮНИСЕФ-тің балаларға қатыстыКлиматтық тәуекел индексі, https://www.unicef.org/kazakhstan/en/press-releases/more-100000-children-kazakhstan-and-uzbekistan-gain-water-conservation-knowledge-and). Ыстық маусымда, әсіресе спорт алаңдары мен спортзалдарда ауыз суға қол жеткізу денсаулықты қорғау шарасы болып табылады.

Бұл модульдегі екі критерий міндетті болып табылады. Оларды орындау мектепте су мен санитарлық жайларды қауіпсіз және ыңғайлы пайдалану үшін жағдай жасалғанын растайды: ауыз суға қол жеткізу ұйымдастырылған және жұмысқа жарамды күйде күтіп ұсталады, оның сапасы үнемі қадағаланады, ал санитарлыққұрылғылар мен жеке гигиена кабина саны оқушылардың қажеттіліктерін қанағаттандырады— яғни олар қолжетімді, жұмысқа жарамды және оңашалықты қамтамасыз етеді (есік жабылады және ішінен құлыпталады).

Бұл неліктен маңызды? Сұйықтықтың жетіспеушілігі зейінді төмендетеді. Ыстық мезгілде суға қол жеткізу жылу стресіменбайланысты, әсіресеспортзалда және спорт алаңында қауіп ең жоғары. Мектептегі қолжетімді ауыз су сонымен қатар тәтті сусындар мен бөтелкедегі суды тұтынуды, демек, пластик қалдықтарын азайтады.

Бұл критерий нені қамтиды? Балалар мектепте болған кезде таза ауыз суға тегін қол жеткізу қамтамасыз етіледі. Ыстық маусымда спортзалға, асханаға, мектеп аумағына және спорт алаңдарына ерекше назар аударылады. Ауыз суқолжетімді орындар саны және негізгі су көзі көрсетіледі: орталықтандырылған су құбыры, ұңғыма, сүзгілі орталықтандырылған су құбыры, бөтелкедегі су немесе басқа.

Мұны қалай істеу керек.

1. Ауыз су қолжетімді орындар картасын жасаңыз. Қабат жоспарына оқушылар ауыз суға өз бетінше қол жеткізе алатын барлық орындарды салыңыз: субұрқақтар, крандар және салқындатқыштар. Сонда суға қол жеткізу мүмкін емес немесе жеткіліксіз жерлерді анықтауға көмектеседі.
2. Ауыз су қолжетімді орындардыңорналасуын оқушылардың жүріп-тұрубағыттарын ескере отырыпбағалаңыз. Олар ыңғайлы және оқушылар ең көп уақыт өткізетін жерлерге орналасқанын тексеріңіз. Жалпыға ортақ орындарға, асханаға және спорт алаңдарына басымдық беріңіз. Қажет болса, оқушылардың ағыны тұрақты жерге көшіріңіз.
3. Барлық оқушылардың қолжетімділігін тексеріңіз. Кез келген жастағыоқушылар өз бетінше суды аша, бөтелкені толтыра немесе кесені пайдалана алуы керек. Қимыл-қозғалысы шектеулі оқушылардың қолжетімділігін тексеріңіз.
4. Жылу жүктемесі жоғары аймақтарда суға қолжетімділікті қамтамасыз етіңіз. Спортзалдарға, спорт алаңдарына және мектеп аумағынаерекше назар аударыңыз. Тұрақты су нүктесін орнату мүмкін болмаса, жылжымалы ауыз су ыдысын пайдаланыңыз.
5. Жауапты тұлғаны тағайындаңыз. Бұл жауапкершілікті басшы бұйрығыменбекітіңіз. Аталмыш тұлға нүктелерді тексеруді, тазалауды және санитарлық өңдеуді ұйымдастырады, олардың дұрыс жұмыс істеуін бақылайды, кеселердің болуын қамтамасыз етеді, сүзгілерді ауыстырады және уақытылы жөндеуді қамтамасыз етеді. Су салқындатқыштар үшін өндірушінің нұсқауларына сәйкес бөтелкелерді ауыстыру және жабдықты тазалау тәртібі белгіленеді.
6. Судың қауіпсіздігін растаңыз. Мектептің сумен жабдықтау жүйесінен алынатын су үшін тиісті көрсеткіштер бойынша ағымдағы зертханалық сынақ хаттамаларын пайдаланыңыз. Бөтелкедегі су үшін оның сапасы мен қауіпсіздігін растайтын жеткізуші құжаттарын пайдаланыңыз. Егер қандай да бір сәйкессіздік анықталса, себебі жойылғанша және сапасы қайта расталғанша нүктені пайдалануды тоқтатыңыз.
7. Қайта пайдалануға болатын су бөтелкелерін пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етіңіз. Егер мектеп ережелері рұқсат етсе, сыныпқа қайта пайдалануға болатын су бөтелкелерін әкелуге рұқсат етіңіз. Педагогтар мен басқа да қызметкерлер өздері үлгі көрсетіп, бұл практиканы қолдай алады. Әрбір нүктеде жеке су бөтелкесін айтарлықтай қолайсыздықтарсыз немесе төкпей-шашпай толтыру мүмкіндігін қамтамасыз етіңіз.
8. Оқушыларға суға қол жеткізу туралы ақпарат беріңіз. Нүктелердің жанына шағынтақтайшалар орнатыңыз, мысалы: «Сабақ алдында бөтелкеңді толтырып ал» немесе «Дене шынықтырудан кейін су қорын толықтыр».

Орындауды не растайды. Ауыз су нүктелерінің фотосуреттері, су сапасын зерттеу хаттамалары, сүзгілер мен салқындатқыштарға қызмет көрсету құжаттары және ауыз су режимі үшін жауапты тұлғаны тағайындау туралы бұйрық.

Бұл не үшін қажет? Жұмыс істейтін, таза және оңашалықты қамтамасыз ететін дәретханалар мектептегі салауатты ортаныңалғышарттарына жатады және оқушылардың, әсіресе жасөспірім қыздардың сабаққа қатысуына әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, дәретханалардың жеткілікті саны оларды пайдалануды кепілдендірмейді: балалар мектеп дәретханаларын лас, жағымсыз немесе қолайсыз деп санаса, оларды пайдаланудан аулақ болуы мүмкін.

Анықтама үшін: Данияның 252 мектебінен 19 577 оқушы қатысқан зерттеуде ұлдардың 23%-ы және қыздардың 28%-ы мектеп дәретханаларына барудан бас тартатынын хабарлаған; бұл санитарлық-гигиеналық нысандардың сапасына қанағаттанбаушылықпен байланысты болған (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33999258/).

Бұл критерий нені қамтиды? Ұлдар мен қыздарға арналған бөлек дәретханалардың жеткілікті саны қарастырылған. Олар таза және жақсы жұмыс күйінде ұсталады, жағымсыз иіс жоқ, сабын мен қол кептіргіштер бар. Қыздардың жеке гигиенасына арналған кабиналар бар,ішінен құлыпталады, құлыпталатын қоқыс жәшігімен, сумен, сабынмен, дәретхана қағазымен, қол кептіргішпен жабдықталған.

Санитарлық құрылғыларға қажеттілік «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитарлық қағидаларының 6-қосымшасында белгіленген. Жалпы білім беру мекемелері үшін талаптар келесідей: 20 қыз балаға бір унитаз және 30 қыз балаға бір қолжуғыш; 30 ұл балаға бір унитаз, 40 ұл балаға 0,5 науа тәрізді писсуар және 30 ұл балаға бір қолжуғыш. Қыз балалардың жеке гигиена кабиналары 70 қыз балаға бір кабина есебінен қарастырылған және гигиеналық душпен,унитазбен және қолжуғышпен жабдықталады.

Мұны қалай істеу керек.

1. Нақты қамтамасыз ету көрсеткішін есептеңіз. Қыздар санын қыздарға арналған жұмыс істейтін унитаз санына бөліп, нормативпен салыстырыңыз. Ұлдар үшін де солай істеңіз.
2. Тек жұмыс істеп тұрған жабдықты ғана санаңыз. Жөндеу жұмыстарына жабылған кабиналар және ақаулы жабдықтар, тіпті олар техникалық төлқұжатта көрсетілген болса да, өзін-өзі бағалауға кірмейді.
3. Тазалығымен жайлылығын тексеріңіз. Тазалау,сабын мен қағаз толықтыру,қол кептіргіштерді тазарту кестесі бұйрықпен бекітіліп, жауапты тұлғаның аты-жөнімен бірге дәретханада ілінеді.
4. Оңашалықты тексеріңіз. Кабина іштен құлыпталады, есіктері мен ілмектері бүтін, ешқандай саңылаулар жоқ.
5. Жеке гигиена кабинасын жабдықтаңыз.Құлыпталатын қоқыс жәшігі, су, сабын, қағаз сүлгілер, қол кептіргіш. Егер бөлек кабина болмаса, алдымен қыздардың дәретханасындағы кем дегенде бір кабина осы талаптарға сай болуын қамтамасыз етіңіз. Қыздар төтенше жағдайда, мысалы, медицина қызметкерінен қосалқы гигиеналық құралдарды жасырын түрде ала алуы керек.
6. Оқушылардың өздерінен сұраңыз. Қысқа, анонимді сауалнама бір сабақ ішінде оқушылардың қандай мәселелерді байқап жүргенін түсінуге көмектеседі. Бұл сауалнама сонымен қатар мектеп қоғамдастығыменкері байланыс бойынша 1.5 критерийіне сәйкес келеді.

Орындауды не растайды. Оңашалықты бұзбай түсірілген фотосуреттер, ғимараттың техникалық төлқұжатының деректері, тазалау және шығын материалдарын толтыру кестелері, жауапты тұлғаларды тағайындау туралы бұйрықтар және сауалнама нәтижелері көрсетілген есеп.

Микроклимат критерийі көшбасшы дәрежесін растайтын практикалардың біріне жатады. Сондай-ақ оқушылардың қатысуымен мониторинг жүргізу үшін бәрінен де ыңғайлы: температураны өлшеу үшін тек термометр мен журнал қажет.

Бұл не үшін қажет? Сыныптағы температура жылу стрессі мен қатты тоңудың тікелей көрсеткіші болып табылады. Температураның оқуға әсері сандық түрде расталған.

Анықтама үшін: он сегіз зерттеудің мета-талдауына сәйкес сыныпта температураны 30-дан 20 °C-қа дейін төмендету тапсырмаларды орындау жылдамдығын орта есеппен 20%-ға арттырады (Wargocki P., Porras-Salazar J. A., Contreras-Espinoza S. The relationship between classroom temperature and children’s performance in school. Building and Environment, 2019, № 157, с. 197–204, https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2019.04.046).

Ең осал кезеңдер — жылуды қосу және өшіру уақыты, жүйе формальды түрде жақсы жұмыс істеп тұрғанына қарамастан, ғимараттағы температура төмендейтін кездер.

Бұл критерий нені қамтиды? Сыныптардағы ауа температурасы Қазақстан Республикасының гигиеналық стандарттарына сәйкес белгіленген шекте 18-ден 24 °C-қа дейінболуы керек(https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2200026831#z3). Өлшеу журналы мүмкіндігінше оқушылардың күшімен жүргізіледі. Температура мен салыстырмалы ылғалдылық өлшемдері суық мезгілде, соның ішінде жылыту қосылған және өшірілген кезде және ыстық мезгілде жүргізіледі. Сыныптарға термометрлер орнатылады. Өзін-өзі бағалау кезінде журнал мен термометрлердің бар-жоғы, сондай-ақ суық және ыстық мезгілдердегі орташа температура көрсетіледі.

Мұны қалай істеу керек.

1. Сынып бөлмелеріне термометр орнатыңыз. Қауіпсіз, сынапсыз үлгілерді — спирт, биметалл немесе электронды бөлме термометрлерін пайдаланғанжөн.
2. Қадағалаукабинеттерін таңдаңыз. Бес-алтауы жеткілікті: бұрыштағыкабинет, солтүстікке қараған кабинет, оңтүстікке қараған кабинет, бірінші қабаттағы кабинет, жоғарғы қабаттағы кабинетжәне спортзал.
3. Күн сайын бір уақытта өлшеңіз. Мысалы, үшінші сабақ кезінде.
4. Бір ғана журнал жүргізіңіз. Күні, кабинет, уақыты, температурасы, ылғалдылығы және өлшеулерді кім жүргізген. Орташа мән өлшеулердің қосындысын олардың санына бөлу арқылы есептеледі.
5. Өтпелі кезеңдерді міндетті түрде қосыңыз.Жылытуды қосқанға дейінгі апта және оны өшіргеннен кейінгі апта.
6. Өлшеуді оқушыларға тапсырыңыз. Бұл оқушылардың ең сәтті тәжірибелерінің бірі: барынша аз жабдық, тұрақтылық, көрнекі нәтижелер, математика және физика сабақтарымен тікелей байланыс.
7. Деректерді өлшемдермен байланыстырыңыз. Бұрыштағы суық кабинет терезе тығыздағышы мен термореттегіш мәселесі болса, мамыр айында оңтүстік жағында қызып кету —көлеңкелеу мен желдету мәселесі. Шаралар 3 және 6 модульдерде сипатталған.

Желдету. Санитарлық ережелерге сәйкес кабинеттерүзілістер кезінде желдетіледі, сабақ кезінде демалыс аймақтары желдетіледі, ал өкпек желдету балалар жоқ кезде сабаққа дейін және сабақтан кейін жүргізіледі. Осы тәртіпті кестеменбекітіп, әр кабинетке жауапты тұлғаны тағайындаңыз. Бұл—бір уақытта ауа сапасын жақсартатын және инфекциялардың таралуын азайтатын тегін шара.

Орындауды не растайды. Температураны өлшеу журналы, микроклиматтызертханалық және аспаптық зерттеу хаттамалары, кабинеттердегі термометрлердің фотосуреттері.

• Қарапайым форматтағы қол гигиенасы. Асхананың кіреберісінде және даладағы сабақтардан кейін шыға берісте қол жуғыштар немесе сабыныбаржылжылмалыбекеттер. Бұл шешім үнемді әрі маусымдық ауруларды азайтады.
• Ауа сапасы оқушылық жоба ретінде. Арзан датчикпен желдету алдында және кейін кабинеттегі көмірқышқыл газы деңгейін өлшеу қабылданған желдету кестесінің жұмыс істейтінін нежұмыс істемейтінін көрсетеді. Бұл материал бір уақытта микроклимат мәселесін жабады және 3.2 критерийі бойынша жоба тақырыбын ұсынады.

1. Барлық ауыз су нүктелерін картаға түсіріп, балалар іс жүзінде пайдаланбайтындарын белгілеңіз. Оқушылардан себебін сұраңыз.
2. Спортзал мен спорт алаңында судың бар-жоғын тексеріңіз.
3. Санитарлық құрылғылардың нақты қолжетімділігін есептеңіз: жұмыс істейтін унитазға шаққандағы қыз саны және жұмыс істейтін унитазға шаққандағыұл саны. Нормативпенсалыстырыңыз.
4. Дәретханаларды аралап, үш нәрсеге назар аударыңыз: кабиналар құлыптала ма, қазір сабын мен қол кептіргіштер бар ма, тазалау және толтыру кестесі ілінген бе.
5. Жеке гигиена кабинасының жабдықталғанын, оның жабдықтарының талаптарға сәйкестігін тексеріңіз.
6. Қимыл-қозғалысы шектеулі бала немесе кішкентай бала ауыз су нүктесін, қол жуғышты және дәретхананы өз бетінше пайдалана алатынын тексеріңіз.
7. Үш кабинеттегі температураны өлшеңіз: бұрыштағы, оңтүстіктегі және жоғарғы қабаттағы. Көрсеткіштерді бір форматта жазып алыңыз.
8. Мектеп тоқсан соңына дейін ешбір шығынсыз жүзеге асыра алатын үш іс-шараның тізімін жасап, жауаптытұлғаларды тағайындаңыз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. Ауыз суға еркін қол жеткізу нені білдіреді?

а) Әкімшілік отыратын жерде су салқындатқыштың болуы.

b) Оқушының мектепте өткізген барлық уақытында, соның ішінде ыстық жерлерде таза суды өз бетінше алу мүмкіндігі.

c) Буфеттен су сатып алу мүмкіндігі.

2. Ауыз судың қауіпсіздігі қалай расталады?

а) Ата-аналардан шағым болмауымен.

b) Су сапасын зертханалық тексеру хаттамасымен.

c) Ғимараттың кіреберісінде сүзгінің болуымен.

3. 2.6-критерий бойынша өзін-өзі бағалауда қандай санитарлық жабдық ескеріледі?

а) Ғимараттың техникалық төлқұжатында көрсетілген барлық жабдық.

b) Тек оқушыларға қолжетімді жұмыс істейтін жабдық.

c) Соңғы бес жыл ішінде орнатылған жабдық.

4. Жалпы білім беру мекемелерінде қыздарға арналған унитаздармен қамту нормативі қандай?

а) 20 қызға бір унитаз.

ә) 30 қызға бір унитаз.

c) 40 қызға бір унитаз.

5. Температураны қашан өлшеу қажет?

а) Тек жылыту маусымы кезінде.

b) Суық мезгілде, оның ішінде жылытуды қосу және өшіру кезеңдері және ыстық мезгілде.

в) Оқу жылының басында және соңында.

6. Санитарлық ережелерге сәйкес сынып бөлмелерін өкпек желдету қалай жүзеге асырылады?

а) Үзіліс кезінде, оқушылар кабинетте болған кезде.

ә) Сабаққа дейін және сабақтан кейін, балалар болмаған кезде.

в) Тек жылы мезгілде.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

• «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитарлық қағидалары. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № ҚР ДСМ-76 бұйрығы. Су ішу режиміне, санитарлық құрылғыларға және орын-жайлардағы микроклиматқа қойылатын талаптар. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2100023890

Орыс тіліндегі материалдар

• Материалы уроков водосбережения для школ. Министерство водных ресурсов и ирригации Республики Казахстан. https://www.gov.kz/memleket/entities/water/press/news/details/992800?lang=ru
• «Климатическая шкатулка». ПРООН. Раздел о воде: задания и наблюдения, которые можно связать с данными собственной школы. https://climate-box.com/ru/
• Проект «Зелёные школы». Республиканский центр экологии и краеведения, Республика Беларусь. Направление «Вода»: методические материалы и формы школьного мониторинга водопотребления. https://rcek.by/dokumenty-v-pomoshh/

Ағылшын тіліндегі материалдар

• Three Star Approach for WASH in Schools: Field Guide (Мектептердегі су, санитария және гигиенаға қатысты үш жұлдызды тәсіл).ЮНИСЕФ және GIZ. Қарапайым күнделікті практикалар арқылы су, санитария және гигиенаға қатысты сатылы тәсіл. https://www.unicef.org/documents/three-star-approach-wash-schools-field-guide
• Core questions and indicators for monitoring WASH in Schools in the Sustainable Development Goals (Мектептердегі сумен жабдықтауды, санитарияны және гигиенаны бақылаудың негізгі мәселелері мен көрсеткіштері).ДДСҰжәне ЮНИСЕФ, 2018. Тексеру кезінде негізгі сұрақтарды тұжырымдауға арналған негіздеме. https://washdata.org/sites/default/files/documents/reports/2018-08/…
• ResourcesforWASHinSchoolsDataCollectionandAnalysis (Мектептердегі су, санитария және гигиена бойынша деректерді жинау және талдау материалдары).ДДСҰжәнеЮНИСЕФ. Мектептерді тексеруге арналған дайын сауалнамалар мен кестелер. https://washdata.org/topics/wash-schools/…
• IndoorAirQualityToolsforSchoolsActionKit (Мектеп ауасының сапасына арналған құралдар жинағы).АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі. Ғимараттыаралауәдісі және ауа сапасын өз қызметкерлерінің күшімен басқару жоспары. https://www.epa.gov/iaq-schools/indoor-air-quality-tools-schools-action-kit
• Increasing Access to Drinking Water in Schools: A Toolkit for School Health Councils (Мектептерде ауыз суға қолжетімділікті кеңейту).АҚШ ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары. https://www.cdc.gov/healthy-schools/media/pdfs/…
• Effective Access to Drinking Water in Schools (Мектептерде ауыз суға тиімді қол жеткізу).Калифорния университеті. https://ucanr.edu/sites/default/files/2020-09/334769.pdf
• RIGHT+ Framework for Physical Learning Environments (Физикалық оқу орталарына арналған RIGHT+ құрылымы). Дүниежүзілік банк, 2025. Мектеп ғимараттарының салауатты ортасы мен климатқа бейімделуі бойынша шаралар. https://www.worldbank.org/en/topic/education/publication/…

Тренерге арналған ұсыныстар

Бұл неліктен маңызды?

Мектептің қалдықтарменжұмысы қоршаған ортаны қорғау әдеттерін, қалдықтарды бөлек жинау мәдениетін және экологиялық білім беруді дамытуға бағытталған Экологиялық мәдениетті дамытудың 2024-2029 жылдарға арналған «Таза Қазақстан» тұжырымдамасының бағыттарынасай.

Стандартта және халықаралық тәжірибеде басымдықтар рет-ретімен қолданылады: алдымен қалдықтардың пайда болуына жол бермеу, содан кейін заттар мен материалдарды қайта пайдалану, содан кейін ғана қалдықтарды сұрыптап, қайта өңдеуге жіберу.

Қалдықтарды өндіру кезінде азайту кейін қалдықтарды сұрыптауға қарағанда экологиялық және білім беру жағынан көбірек пайда әкеледі. Сонымен қатар бұл тәсіл қайта өңдеу инфрақұрылымы қолжетімді бола бермейтін Қазақстан Республикасының аймақтары үшін ерекше маңызды.

Мектептеқалдықтардың көп бөлігі бастапқыдабір рет қолданылатын, аз уақытқа ғана жететін немесе қайта өңдеу қиын тауарларды сатып алудан туындайды. Сондықтан сатып алу кезіндеэкологиялық талаптарды ескеру маңызды: ұзақ уақыт бойы қолданылатын және жөндеуге болатынтауарларды, қаптамасы аз материалдарды,экологиялық қасиеттері дәлелденген өнімдерді таңдаған жөн. Бұл қалдықтарды пайда болмай тұрып азайтуға көмектеседі.

Мектепке арналған материалдарды сатып алғанда орын-жайлардағы ауа сапасын ескеру маңызды. Мысалы, шығарындылары аз бояулар мен тазалау құралдарын таңдауға болады. 2025 жылдың 1 қаңтарында күшіне енген 2024 жылғы 1 шілдедегі № 106-VIII «Мемлекеттік сатып алу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы тауардың немесе қызметтің өмірлік циклі бойы әлеуметтік, экономикалық және экологиялық аспектілерін ескере отырып, орнықты мемлекеттік сатып алуды көздейді.

Модульдің ерекшелігі: Үш критерийдің ешқайсысы міндетті емес, негізгі «Жасыл мектеп» деңгейіне оларсыз да қол жеткізуге болады. Қалдықтарменжұмыс істеу әдетте оқушылар үшін ең түсінікті сала болып табылады, сондықтан көп мектептер озық деңгейге көтерілуді осыдан бастайды.

Бұл не үшін қажет? Егер қалдықтар пайда болмаса, оларды сұрыптаудың, шығарудың немесе кәдеге жарату үшін ақы төлеудің қажеті жоқ. Сондықтан қалдықтарды азайту аймақта қайта өңдеу инфрақұрылымының бар-жоғына қарамастан тиімді болады. Осы критерий бойынша шаралардың көпшілігі қосымша шығынды қажет етпейді, ал кейбірі мектепке бірінші жылы-ақ шығынды азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар мұндай шаралар күнделікті мектеп өмірінің бір бөлігіне айналады және оқушылардың қоршаған ортаны қорғау әдеттерін қалыптастыруға көмектеседі.

Бұл критерий нені қамтиды? Қалдықтарды азайту шаралары жүзеге асырылып жатыр:

• Сатып алу және іс-шаралар. Бір рет қолданылатын ыдыс-аяқ пен дастархан сатып алуды тоқтату; кештер мен жиындарда бір рет қолданылатын шарлар мен пластик декорациялардықолдануды тоқтату; картридждерді ауыстырудың орнына оларды қайта толтыру.
• Қағаз және құжат айналымы. Үнеміқағаздың екі жағына ақ-қара түспен басып шығару; құжаттарды басқару электронды форматқа ауыстыру; ламинаттаудытоқтату; сыныпта экран болған жағдайда презентациялар мен үлестірме материалдарды басып шығарудытоқтату.
• Заттар, тамақ және қайта пайдалану. Асханада тамақ қалдықтарын азайту үшін порция таңдау немесе тағамнан бас тарту мүмкіндігі; кітаптарды, оқулықтарды, киімдерді, спорттық және мектеп формаларын, кеңсе тауарларын және ойыншықтарды айырбастауға арналған пункт немесе тұрақты науқандар; киімдер мен оқулықтарды келесісыныптарға беру; материалдарды шығармашылықта және еңбек сабақтарында қайта пайдалану.

Мұны қалай істеу керек.

1. Мектепішілік іс-шаралардан бастаңыз. Жиындынемесе мерекенішарларсыз немесе бір рет қолданылатын ыдыс-аяқсыз өткізу бүкіл мектеп пен ата-аналар байқайтын шешім болады.
2. Басып шығаруды бір рет баптау. Барлық желілік құрылғыларда тек ақ-қара түспен қағаздың екі жағына басып шығару қағаз бен картридждерді ешқандай күш жұмсамай немесе еске салдырмай үнемдейді.
3. Тұрақты айырбас пунктін ашыңыз. Рекреациябөлмесіндегі кітаптар, формалар және кеңсе тауарларына арналған сөре немесе шкаф бір реттік іс-шараға қарағанда тұрақты нәтиже береді. Оның жұмысын жүргізудіоқушылардың өзін-өзі басқару органына тапсырыңыз.
4. Асханамен бірге тамақ қалдықтары мәселесімен айналысыңыз. Мектепте тамақтануды ұйымдастыру жолдары әртүрлі болғандықтан, тамақ қалдықтарын азайту шаралары да әртүрлі болады. Егер асханада тамақ пен оның мөлшерін еркін таңдау желісі жұмыс істесе, балалардың көбінесе қандай тағамдарды жемейтінін түсіну үшін қалдықтар туралы деректерді пайдалану және қажет болған жағдайда олардың құрамын немесе беру әдістерін қайта қарау маңызды. Егер мәзір алдын ала бекітілген болса және тағамдар жинақ ретінде берілсе, тамақтанушылардың нақты санын дәлірек ескеруге, жекелеген тағамдардың қалдықтарын талдауға және мәзірді мектепте тамақтанудыұйымдастыру талаптарына сәйкес реттеугеболады. Бір апта бойы науадағы қалдықтардың көлемін немесе салмағын өлшеуден бастаңыз. Бұл бастапқы деректерді алуға және тамақ қалдықтарының негізгі көздерін анықтауға көмектеседі. Өлшеуді оқушылық жоба ретінде ұйымдастыруға болады.
5. Практикаларды құжаттайресімдеңіз. Бұйрық, регламент немесе мектептің экологиялық кодексі болуы мүмкін. Мұнда қалдықтарменжұмыс істеу 1-компонентпен тікелей байланысты: шешімді «жасыл» комитет қабылдайды (1.1-критерий), тиісті ереже «жасыл» мектеп саясатына немесе даму бағдарламасының бөліміне енгізіледі(1.2-критерий), ал мектеп қоғамдастығы мүшелерінің күнделікті міндеттері экологиялық кодексте тұжырымдалады (1.4-критерий).

Орындауды не растайды. Бұйрық, басып шығару ережелері, айырбас пунктінің фотосуреттері, практикалардың сипаттамасы, науқандардың нәтижелері, мектепішілік іс-шараларға арналған сценарийлер.

Бұл не үшін қажет? Бөлек жинау материалдарды қайта өңдеуге қайтаруға мүмкіндік береді және оқушыларға қалдықтарғамектептен шыққаннан кейін не болатынын көрсетеді. Бұл бағытты бейресми түрде жүзеге асыру өте маңызды: егер әртүрлі контейнерлердегі қалдықтар бірге шығарылса, оқушылар мұны тез байқайды. Нәтижесінде тек бөлек жинау жүйесіне ғана емес, сонымен қатар мектептің жалпы экологиялық жұмысына де сенім төмендейді.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектепте кемінде екі фракцияны бөлек жинауға арналған контейнерлер орнатылған, ал жиналған қалдықтар қайта өңдеуге жіберіледі. Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің міндетін атқарушының 2021 жылғы 2 желтоқсандағы №482 бұйрығымен бекітілген қалдықтарды бөлек жинау талаптарына сәйкес екі негізгі фракция бар: «дымқыл» — тамақ және басқа да органикалық қалдықтар, аралас қалдықтар және тұрмыстық қалдықтарға ұқсас қалдықтар; «құрғақ» — қағаз, картон, металл, пластик және шыны. «Құрғақ» фракцияның ішінде мектеп қайта өңдеуші қандай материалдардықабылдайтынынабайланысты қағазды, пластикті, металлды немесе шыныны бөлек жинауды ұйымдастыра алады. Егер аймақта қайта өңдеу мүмкін болмаса, критерий «қолданылмайды» деп белгіленеді.

Мұны қалай істеу керек.

1. Алдымен қалдықтарды тапсыратын орын табыңыз. Жергілікті операторлар мен қабылдау орындарын, сондай-ақ қалдықтарды «Жасыл Даму» АҚ EcoQolday цифрлық жүйесі арқылы тапсыру мүмкіндігін тексеріңіз: жүйенің жұмыс тәртібі мен бейне нұсқаулықтар https://recycle.kz сайтында қолжетімді. Контейнерлер қайталамашикізатты алушы анықталғаннан кейін сатып алынады.
2. Екі фракциядан бастаңыз. Көбінесе қағаз және пластик. Жинаушығаекі фракциянытапсыру тиісінше ұйымдастырылса, айтылып, бірақ іс жүзінде орындалмайтын бес фракцияны көрсетуге қарағанда тұрақтырақ нәтижелер береді.
3. Контейнерлерді қалдықтар жиналатын жерге қойыңыз. Қағаз кабинеттерде және принтерлердің жанында, ал пластик буфетпен ауыз су нүктелерінің жанында болуы керек.
4. Қалдықтардың жүріп өтетін жолын сипаттап, оқушыларға көрсетіңіз. «Осы контейнердегі қағаз пәленше комбинатқа барып, мынаған айналады» деген плакат сұрыптаудың формальдылығына қатысты кез келген күмәнді жоққа шығарады.

1. Жинауды және тапсыруды ұйымдастырыңыз. Сақтау орнын, шығару кестесін, жауапты тұлғаны, таразыны немесе басқа есепке алу әдісін белгілеңіз.Қоқыс контейнерлері шаруашылық аймақта су өткізбейтін беттікке орналастырылады, үш жағынан қоршалады, қақпақтармен жабылады.
2. Көлемді құжаттай есептеңіз. Қайта өңдеушініңактілерін, жүкқұжаттарын, түбіртектерін немесе қолданба деректерін пайдаланыңыз. Егер салмақ қаппен бағаланса, әдісті және қаптың орташа салмағын көрсетіңіз.
3. Салмақты ғана емес, сонымен қатар сұрыптау сапасын да тексеріңіз. Айына бір рет оқушылар тобы жауапты тұлғамен бірге контейнерлердің ішіндегісін тексеріп, кез келген бөгде қалдықтарды тіркей алады. Мысалы, егер қағазға арналған контейнерде тамақ қаптамалары немесе аралас қалдықтар көп болса, таңбаны өзгерту немесе қосымша түсіндіру қажет болуы мүмкін.
4. Қауіпті қалдықтармен жұмыс істеуді бөлек ескеріңіз. Батареялар, аккумуляторлар, электрондық қалдықтар және құрамында сынап бар шамдар әдетте мектептебөлек жиналатын фракция қатарына кірмейді. Оларды жинау тек қауіпсіз сақтау орны және мамандандырылған ұйымға тапсырудың расталған бағдары болған жағдайда ғана ұйымдастырылады. Пайдаланылған құрамында сынап баршамдарды қоқыс контейнерлеріне тастауға болмайды: санитарлық ережелер оларды балалардың қолы жетпейтін бөлек жерде сақтауды және кәдеге жаратуға тапсыруды талап етеді,жауапты тұлға бұйрықпен тағайындалады. Оқушылар құрамында сынап баршамдарды, зақымдалған батареяларды және басқа да қауіпті қалдықтарды өңдеуге қатыспайды.

Орындауды не растайды. Контейнерлердің және жинау аймағының фотосуреттері, қайта өңдеушімен жасалған келісім-шарт, актілер мен жүкқұжаттар, сондай-ақ қосымша деректер.

Бұл не үшін қажет? Мектеп сатып алған материалдар бірнеше жыл бойы пайдаланылады және осы уақыт ішінде орын-жайлардағы ауа сапасына әсер етеді. Ұшпа органикалық қосылыстардың (ҰОҚ) деңгейі жоғары бояулар жөндеуден кейінгі алғашқы жыл ішінде оларды бөліп шығарады, ал жуу және тазалау құралдары күн сайын қолданылады. Сатып алу жарияланғанға дейін техникалық сипаттамаларға енгізілген экологиялық талаптар материалдар мектепке келгеннен кейін қолданылатын шараларға қарағанда арзанырақ болады.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп мемлекеттік сатып алу заңнамасына сәйкес сатып алу сипаттамаларына «жасыл» критерийлерді енгізеді, экологиялық артықшылықтарыбар, шығарындылары аз бояулар мен материалдарға, тазалау құралдарына және санитарлық өнімдерге басымдық береді. Сатып алуды өз бетінше жүзеге асырмайтын мектептер үшін критерий «қолданылмайды» деп белгіленеді.

Мұны қалай істеу керек.

1. Бір санаттан бастаңыз. Мысалы, тазалау құралдары мен жуғыш заттар немесе ағымдағы жөндеуге арналған бояулар. Барлығын бірден қамтуға тырысудың қажеті жоқ.
2. Талапты нақты етіп тұжырымдаңыз. Жай ғана «экологиялық таза өнім» деудің орнына нақты талапты көрсетіңіз: Global Ecolabelling Network құрамына кіретін бағдарлама берген ҚР СТ ISO 14024-2023 (ISO 14024:2018) бойыншаI типті жарамды экологиялық таңбалау сертификаты немесе көрсетілген сипаттамаларды растайтын баламалы құжаттар. Мысалы, егер мұндай талаптар қолданыстағы сатып алу ережелерінде көзделген болса,бұған ұшпа органикалық қосылыстардың құрамын шектеуді немесе белгілі бір заттардың жоқтығын растайтын құжаттар кіруі мүмкін.

Сенiмдi экологиялық таңбалау ондаған жекелеген сипаттамаларды тексерудiң орнын басады. Егер бояудың мұндай бағдарлама берген жарамды сертификаты болса, ҰОҚ мен ауыр металдар бойынша шектеулер тексерiлген, әр зат үшiн бөлек хаттама сұраудың қажеті жоқ.

1. Құжат жүзінде растауды талап етіңіз. Растау тек жапсырмадағы мәтін емес, жарамды экосертификат немесе сынақ хаттамасы болуы керек.
2. Сатып алуды жарияламас бұрын нарықта өнімнің бар-жоғын тексеріңіз. Қолжетімді жеткізушілердің ешқайсысы орындай алмайтын талап сатып алудың сәтсіз аяқталуына әкеледі.
3. Тұжырымдаманы сатып алу жөніндегі маманмен келісіңіз. Экологиялық талаптар нақты өндірушіні немесе жеткізушіні емес, өнімнің сипаттамалары мен қасиеттерін көрсетуі керек. Бұл мемлекеттік сатып алу туралы заңнамаға сәйкес бәсекелестікті шектемей, экологиялық критерийлерді ескеруге мүмкіндік береді.

«Жасыл» сипаттамаларда не жазылуы керек:

Орындауды не растайды. «Жасыл» талаптары бар техникалық сипаттамалар, экологиялық сертификаттар,нақты сатып алынған материалдар туралы ақпарат.

Қалдықтармен жұмыс істеуді және сатып алуды басқаруды күшейтетін қосымша практикаларды қарастырыңыз.

• Қалдықтар аудиті. Жылына бір рет бір апта бойы барлық қалдықтар өлшеніп, құрамы фракциялар бойынша бөлінеді. Бастапқы көрсеткіштерсіз қалдықтарды азайтуды өлшеу мүмкін емес, ал фракциялар бойынша бөлудің өзі оқушылық жобалардың ішіндегі ең көрнекісі болады.
• Электрондық қалдықтар. Пайдаланудан шығарылған кеңсе жабдықтары, картридждер, сымдар және шамдар арнайы тәртіпті қажет етеді: уақытша сақтау орны, жауапты тұлға, мамандандырылғанқабылдаушы,тапсыру жиілігі.
• Жөндеу және айырбастау тұрақты форматтар ретінде. Еңбек пәнінің мұғалімдері мен ата-аналар қатысатын жөндеу шеберханасы, кітаптар, киім және жабдық алмасатын тұрақты жәрмеңке. Бір реттік іс-шарадан айырмашылығы тұрақты формат қалдық көлеміне әсер етеді және 5.3-критерий бойынша отбасылармен жұмыс жүргізумен жақсы байланыстырылады.
• Тамақтану. Мектеп тамақ жеткізушісімен жасалған келісім-шарт талаптарына әсер ететін жағдайларда талаптарға бір рет қолданылатын ыдыс-аяқты алып тастау, қаптаманы азайту, жергілікті және маусымдық өнімдерге басымдық беру, мәзірді науада қалатыннақты қалдықтарға қарай түзету кіреді (тамақтануды ұйымдастыруға, бекітілген мәзірге және тамақ қалдықтарын басқаруға қатысты «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» (ҚР Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № ҚР ДСМ-76 бұйрығы) санитарлық қағидаларын сақтау шартымен).
• Оқушылардың сатып алу тобы. Жоғары сынып оқушылары мектептің тұрақты сатып алуларын зерттейді, экологиялық қасиеттері дәлелденген балама нұсқаларды іздейді, өз ұсыныстарын әкімшілікке ұсынады.

1. Мектептің негізгі қалдықтарының түрлерін анықтаңыз. Мектеп жиі тастайтын қалдықтардың тізімін жасаңыз. Қалдықтарды үш топқа бөліңіз: нені сатып алмай-ақ қоюға болады, нені қайта пайдалануға болады және нені қайта өңдеуге тапсыруға болады.
2. Дереу жүзеге асыруға болатын шараларды таңдаңыз. Бірінші топтан қосымша шығынды қажет етпейтін және бұйрықпенресімделетін үш шараны таңдаңыз. Әрбір шара үшін жауапты тұлғаны тағайындаңыз.
3. Бөлек жинауға арналған фракцияларды анықтаңыз. Мектеп бөлек жинай алатын екі фракцияны таңдап, өз елді мекеніңізде оларды тапсыруға болатын ұйымды табыңыз. Егер мұндай ұйым болмаса, критерийді «қолданылмайды» деп белгілеу туралы шешіміңізді негіздеңіз.
4. Қалдықтардың жүріп өтетін жолын бақылаңыз. Бір фракцияны таңдап, оның мектеп контейнерінен қайта өңдеушіге дейінгі жолын сипаттаңыз. Бұл жолды оқушыларға көрсетудің жолын ойлап табыңыз.
5. Азық-түлік қалдықтарын өлшеуді ұйымдастырыңыз. Асханада апта сайынғы тамақ қалдықтарын өлшеуді жоспарлаңыз: оны кім, қашан және қалай өлшейтінін анықтаңыз. Мектеп деректерді қалай пайдаланатынын шешіңіз.
6. Сатып алу талабын тұжырымдаңыз. Бір сатып алу санатын таңдап, жеткізу кезінде тексеругеболатын экологиялық талапты ұсыныңыз.
7. Қабылданған шешімдерді бекітіңіз. Мектеп жаңа практикаларды ресімдеу үшін пайдаланатын құжатты анықтаңыз, оны дайындауға жауапты тұлғаны тағайындаңыз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. Неліктен қалдықтарды бөлек жинауға қарағанда оларды пайда болатын жерінде азайту басымдыққа ие?

а) Себебі оны басқару оңайырақ.

b) Себебі оның экологиялық және білім беру тұрғысынан әсерікүштірек және аймақта қайта өңдеу инфрақұрылымының бар-жоғына тәуелді емес.

c) Себебі мұны қалдықтар туралы заңнама талап етеді.

2. Қалдықтарды бөлек жинау неден басталады?

а) Контейнерлер сатып алудан.

b) Қайталама шикізатты кімге және қандай түрде тапсыруға болатынын іздеуден.

в) Оқушылар арасында ақпараттық жұмыс жүргізуден.

3. Қайта өңдеу инфрақұрылымы жоқ аймақтағы мектеп қалай әрекет етуі керек?

a) «Жоқ», бағасы төмендеуін қабылдауы керек.

b) «Қолданылмайды», негіздемесін келтіруі керек: _______критерий бағалау кезінде ескерілмейді*.

c) Егер контейнерлер орнатылған болса, «Иә».

* Егер мектеп жергілікті операторларды, қабылдау пункттерін және қолжетімді цифрлық жүйелерді қоса алғанда, қолжетімді тапсыру әдістерін қарастырған болса және қайталама шикізатты қайта өңдеуге тапсырудың техникалық тұрғыдан қолжетімді маршрутының жоқтығын негіздей алса, критерий «қолданылмайды» деп белгіленеді.

4. Техникалық сипаттамадағы қай талап 2.13критерийін орындайды?

а) «Экологиялық таза өнімдер».

b) Тексеруге болатын талап: ISO 14024 бойынша бірінші типтегі экотаңбаламаның болуы, ұшпа органикалық қосылыстардың құрамын шектеу.

c) «Белгілі өндірушінің өнімдері».

5. Құрамында сынап бар пайдаланылған шамдармен не істеу керек?

a) Жалпы қоқыс контейнеріне тастау керек.

b) Балалардың қолы жетпейтін бөлек бөлмеде сақтап, бұйрық бойынша жауапты адамды тағайындай отырып, кәдеге жаратуға тапсыру керек.

c) Батареялармен бірге дәліздегі контейнерге жинау керек.

6. Бөлек жинауға арналған контейнерлер орнатылған, бірақ барлық қалдықтар бірге шығарылса, нені білдіреді?

a) Критерий ішінара орындалса, «иә» деп жауап беріп, түсініктеме қалдыра аласыз.

b) Критерий орындалмаған, мұндай практика оқушылардың мектептің бүкіл жұмысына деген сенімін төмендетеді.

c) Критерий «қолданылмайды» деп белгіленуі керек.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

• 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI ЗРК Қазақстан Республикасының Экология кодексі. Қалдықтарды басқаруға, соның ішінде бөлек жинауға қойылатын жалпы талаптар. https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2100000400
• Қалдықтарды бөлек жинау талаптары. Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің міндетін атқарушының 2021 жылғы 2 желтоқсандағы №482 бұйрығы. Қалдықтардың иерархиясы, құрғақ және дымқыл фракциялар, қайта араластыруға тыйым салу, қауіпті компоненттерді өңдеу. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2100025595
• «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитарлық қағидалары. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № ҚР ДСМ-76 бұйрығы. Қоқыс контейнерлеріне және құрамында сынап бар пайдаланылған шамдарды өңдеуге қойылатын талаптар. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2100023890

Орыс тіліндегі материалдар

• Пособие «Отходы и мусор». Социально-экологический фонд и Экоцентр Караганды при поддержке ЮНИСЕФ в Казахстане. Материал для вовлечения детей и молодёжи в вопросы климата, энергии и загрязнения. https://www.unicef.org/kazakhstan/media/12501/file/…
• EcoQolday. Цифровая система АО «Жасыл даму» для передачи вторсырья: карта пунктов приёма, порядок работы и видеоинструкции. https://recycle.kz
• Мобильное приложение Ecolabel Guide. База общепризнанных экомаркировок и отраслевых экознаков с распознаванием знака на упаковке по фотографии. Помогает отличить экомаркировку от гринвошинга при проверке предложений поставщиков. https://apps.apple.com/ru/app/eco-label-guide/id1415720121https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ecounion.EcoLabelIntern
• «Разделяй с нами». Экологическое движение ЭКА. Серия экоуроков и пособий по обращению с отходами, сборник игровых заданий и подборка кейсов по экологизации школьной среды. https://xn--80aaleijfpli0as4p.xn--p1ai/
• «Зелёная школа». ППК «Российский экологический оператор». Интерактивные курсы по обращению с отходами для 1–11 классов. https://school.reo.ru/
• Пособие «Как сделать школу зелёной». Экологическое движение ЭКА. Раздел о системе обращения с отходами: раздельный сбор, альтернативы одноразовым изделиям, компостирование. https://xn--90aiiwaep.xn--80ataenva3g.xn--p1ai/

Ағылшын тіліндегі материалдар

• Greenschoolqualitystandard: promotinggreenprocurementandethicalpurchasing («Жасыл» мектеп сапа стандарты: «жасыл» сатып алу және этикалық сатып алу). ЮНЕСКО, 2024. Қажетті ресурстар көлемі бойынша топтастырылған сатып алу және қалдықтарды басқару жөніндегі іс-қимылдар. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390028
• SchoolsSustainabilityGuide (Мектептерге арналған орнықты даму нұсқаулығы). WWF, 2022. Қалдықтарға, қағазға және тамаққа қатысты практикалық шаралар, шығындар есебі және оқушылардың қатысу деңгейі. https://www.wwf.org.uk/sites/default/files/2022-10/…
• ISO 14024:2018. Environmental labels and declarations. TypeIenvironmentallabelling (Экологиялық затбелгілер мен декларациялар. I типті экологиялық таңбалар).https://www.iso.org/standard/72458.html

Бұл неліктен маңызды?

Мектеп аумағы көбінесе мектептің қосалқы бөлігі болып саналады, дегенмен онда үзіліс, дене шынықтыру сабақтары және кейбір сыныптан тыс іс-шаралар өткізіледі. Аумақтың жағдайы балаларға ыстық ауа райында қаншалықты жайлы болатынынаәсер етеді. Ағашсыз асфальт және бетон жабылған ойын алаңдары көлеңкелі жерлерге қарағанда әлдеқайда қаттырақ қызады. Сондықтан кіреберістің, демалыс аймағының және спорт алаңының үстіне көлеңке түсіру ыстықтан қорғаудың ең қарапайым және қолжетімді шараларының бірі болып табылады.

Бұл мәселе Қазақстан үшін барған сайын маңызды болып келеді. Ыстық, құрғақшылық, су тапшылығы және шаңды дауылдар балалардың мектептегі жағдайына тікелей әсер ететін климаттық тәуекелдердің қатарына жатады. Сондықтан мектеп аумағын тек абаттандыру нысаны ретінде ғана емес, сонымен қатар мектептің жергілікті климаттық жағдайларға бейімделу жүйесінің бір бөлігі ретінде қарастыру маңызды.

Анықтама үшін: MCR2030 шеңберінде UNDRR үйлестіруімен ЮНИСЕФ-пен ынтымақтастықта дайындалған Flames of Change: Children and Youth at the Forefront of Tackling Urban Heat арнайы баяндамасындааптап ыстық жағдайында балаларға бағдарланған қала құрылысын жоспарлау қажеттілігі атап өтіледі. Практикалық шараларға көлеңкелі және жасыл кеңістіктер құру, сондай-ақ ауыз суға қауіпсіз және сенімді қол жеткізуді қамтамасыз ету кіреді. (https://cities4children.org/knowledgebase/flames-of-change-second-special-report-children-and-youth-at-the-forefront-of-tackling-urban-heat/).

Аумақ тағы бір функцияны атқарады. Ағаштар, бұталар, гүлзарлар,оқушылар өсіретін көкөніс бағы 7-модульде талқыланған іс-шаралар үшін материалға, бақылау алаңына, баланың суару, құрғақшылық және өсімдіктер жағдайы арасындағы байланысты алғаш рет көретін орынға айналады. Халықаралық деңгейде бұл орта «үшінші педагог» деп аталады.

Әртүрлі қажеттіліктері бар балалар мен ересектерге арналған қолжетімділік осы модульге бекер кіргізілмеген. Кіреберістегі пандус бұл мәселені тек ішінара ғана шешеді. Барлық жолдардың қолжетімді болуы маңызды: қақпадан кабинетке, дәретханаға, асханаға және ауыз су нүктесіне дейін. Төтенше жағдайда барлық балалар мен ересектерді қауіпсіз эвакуациялау үшін дәл осындай үздіксіз жол қажет. Сондықтан қолжетімділік мектептің климаттық орнықтылығымен тікелей байланысты.

Бұл модульдегі бір критерий міндетті болып табылады. Оны орындаған мектептің жергілікті климатқа сәйкес өсімдіктері бар жасыл алаңы болуы керек және аймақтың схемасы мен негізгі өсімдік түрлерінің тізімін көрсете алуы керек.

Бұл не үшін қажет? Мектеп аумағындағы өсімдіктер температураны төмендетуге көмектеседі, шаңды ұстайды, биоәртүрлілікті сақтауға қолайлы жағдай жасайды. Сонымен қатар оны практикалық сабақтар өткізу үшін пайдалануға болады, сондажол жүрудің, қосымша шығын шығарудың қажеті болмайды.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп аумағы көгалдандырылған, аймақтағы климатқа бейімделген, құрғақшылыққа және қалалық ортаға төзімді, мектеп аумағында пайдалануға қауіпсіз өсімдіктергебасымдық беріледі. Өсімдіктерді таңдаған кезде суару талаптары, қысқа төзімділік, күтім талаптары, аллергия тудыру ықтималдығы, уыттылығы, тікенектердің немесе қауіпті жемістердің болуы ескеріледі. Жасыл аймаққа өсімдіктер өсетін аумақтар кіреді: ағаштар, бұталар, көгалдар, гүлзарлар, бұта-терек түріндегі қоршаулар, оқушылар өсіретін көкөніс бақшалары және тәжірибелік учаскелер. Жасыл аймақ кем дегенде бір практикалық функцияны орындауы керек: көлеңке беру және микроклиматты жақсарту, биоәртүрлілікті қолдау немесе білім беру, демалу, ойнау және экологиялық іс-шаралар өткізу үшін пайдаланылуы керек. Егер мектептің өз аумағы болмаса немесе оның орналасуы көгалдандыруға объективті түрде кедергі келтірсе, критерий қысқаша негіздемемен «қолданылмайды» деп белгіленеді.

Мұны қалай істеу керек.

1. Аймақтың схемасын жасаңыз. Қазір бар көшеттерді, бос жерлерді, балалар жиі болатын жерлерді, негізгі бағыттарды белгілеңіз. Схема осында да, 2.14-критерий үшін де қажет болады.
2. Өсімдіктердің түгендемесін жүргізіңіз. Ағаштардың санын және отырғызылған өсімдіктердің жағдайын көрсете отырып, өсімдік түрлерінің тізімін жасаңыз. Бұл —оқушылардың биология мұғалімімен бірге орындауына ыңғайлы тапсырма.
3. Өсімдіктерді климаттық аймаққақарай таңдаңыз. Ботаникалық бақтардың, орман шаруашылықтарының, жергілікті көгалдандыру қызметтерінің және аймағыңызда жұмыс тәжірибесі бар тәлімбақтардың ұсыныстарын пайдаланыңыз. Жағдайды алдын ала бағалау үшін Қазгидрометтің агроклиматтық карталарын пайдалана аласыз: жылумен қамтылу, жауын-шашын мөлшері, құрғақшылық, ылғалмен қамтылу, өсу маусымының ұзақтығы (https://www.kazhydromet.kz/ru/agrometeorology/agroklimaticheskie-karty).
4. Әрбір учаскенің мақсатын анықтаңыз. Мысалы, көлеңкелі аймақ демалыс аймағы ретінде пайдаланылуы мүмкін, бұта-терек түріндегі қоршаулар жол жиегіндегі шаңнан қорғайалады, оқушылар өсіретін бақ практикалық іс-шаралар үшін пайдаланылуы мүмкін, ал гүлзар тозаңдандырғыштарды бақылау үшін пайдаланылуы мүмкін.
5. Көшет отырғызуды маусымға және кейінгі күтімге сәйкес жоспарлаңыз. Өсімдіктерді кім соның ішінде мереке күндері суарып, күтетініналдын ала анықтау маңызды. Күтім жоспарынсыз көшет отырғызу көбінесе өсімдіктердің бірінші маусымнан кейін-аққурап қалуына әкеледі.
6. Көшет отырғызбас бұрын жергілікті көгалдандыру ережелерін тексеріңіз. Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің 2023 жылғы 23 ақпандағы №62 бұйрығымен бекітілген Елді мекендердің жасыл екпелерін жасау, күтіп-баптау және қорғаудың үлгілік қағидалары (https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300031996) әкімдіктер қабылдаған ережелердің негізі болып табылады,сондықтан жасыл екпелерді отырғызу, күтіп-баптау, суару және қорғау талаптары жергілікті деңгейде белгіленуі мүмкін.
7. Отырғызылған ағаш санын емес, отырғызу нәтижелерін бағалаңыз. Әрбір жаңа көшет отырғызу шарасы үшін отырғызылған жылын, өсімдік түрін, суару әдісін және көшеттің жағдайын жазып алыңыз. Бір жылдан кейін қанша өсімдік қалғанын тексеріп, олардың жалпы отырғызылған көшет санындағы пайыздық үлесін есептеңіз.
8. Ата-аналар мен серіктестерді тартыңыз. Көшет отырғызу отбасыларды, тәлімбақтарды және басқа да мектеп серіктестерін тартудың ыңғайлы форматы болып табылады. Осылайша қатысу 5.1 және 5.3 критерийлері бойынша да ескеріледі.

Орындауды не растайды.Фотосуреттер, жасыл аймақтары белгіленген аумақ схемасы, көгалдандыру аймағы туралы ақпарат, негізгі өсімдік түрлерінің тізімі және учаскені пайдаланудың қысқаша сипаттамасы.

Қалған үш критерий қосымша болып табылады. Мектеп аумағының ұйымдастырылуы үш ұпаймен бағаланады және мектептің көшбасшылық деңгейін растайтын практикалардың қатарына кіреді, қолжетімділік екі ұпаймен бағаланады, ал велосипед пен самокат инфрақұрылымы бір ұпаймен бағаланады.

Бұл не үшін қажет? Аумақты ұйымдастыру мектептердің ыстыққа бейімделуінің негізгі құралы болып табылады, бірінші маусымда-ақ нәтиже береді және күрделі жөндеуді қажет етпейді. Көлеңкеленген учаскелер ашық аумақтарға қарағанда бірнеше градусқа салқын, терезелердісырттанкөлеңкелеу ішке ілінген перделерге қарағанда қызып кетуді тиімдірек азайтады, ал ашық түсті беттіктер күн сәулелерінің бір бөлігін шағылыстырады. Екінші бағыт суды пайдалануға қатысты: құрғақшылық болатын аймақтарда аумақты суару суды тұтынудың айтарлықтай бөлігін құрайды.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп аумағында ыстықтан қорғау және суды тиімді пайдалану шаралары жүзеге асырылады. Бұл шаралар екі топқа бөлінеді.

• Ыстықтан қорғау. Кіреберістің, спорт алаңының және демалыс аймағының үстіндегі жаппалар, перголалар, көлеңкелі желкендер немесе ағаштардан түсетін көлеңке; терезелерді сырттанкүнқағарлармен, қақпақтармен немесе тік қасбеттік жасыл желектермен көлеңкелеу; балалар жүретін аймақтарда қара асфальттың орнына ашық түсті беттіктерді қолдану.
• Суды тиімді пайдалану. Шлангтың орнына тамшылатып суару; суару үшін шатырдан жаңбыр суын жинау; ағаш діңдері мен гүлзарларды жабындау; суарылатын көгал алаңын азайту, құрғақшылыққа төзімді екпелерді өсіру.

Мұны қалай істеу керек.

1. Көлеңке жеткіліксіз жерлерді табыңыз. Ыстық күні түстеаумақты аралап, балалардың қай жерде жүргенін және көлеңке жоқ жерлердісхемада белгілеңіз. Алдымен кіреберісті, спорт алаңын және жиын өткізетін орынды тексеріңіз.
2. Көлеңке картасын жасаңыз. Жылы, шуақты күні аумақтың көлеңкелі жерлерін, мысалы, сағат 10:00, 13:00 және 16:00-де белгілеңіз. Балалар үнемі жүретін жерлерге ерекше назар аударыңыз: кіреберістер, ата-аналарға арналған күту орындары, спорт алаңдары, демалыс орындары және жиын өткізетінорындар.
3. Жылдам және ұзақ мерзімді шешімдерді біріктіріңіз. Жаппа немесе көлеңкелі желкен бірінші маусымда-ақ жақсы жұмыс істейді, ал ағаш бірнеше жылданкейін нәтиже береді. Екеуін де бір уақытта жасау орынды болады.
4. Оңтүстік және батыс жақтағы терезелерді көлеңкелеуден бастаңыз. Күнқағарлар, сыртқы жалюзи немесе тік көгалдандыру жылудың ішке кіруін азайтады. Санитарлық ережелер жарық ойықтарын реттелетін күннен қорғайтын қалқалармен жабдықтауды талап етеді.
5. Оқушылар өсіретін көкөніс бақшасынжәне гүлзарларды тамшылатып суаруға ауыстырыңыз. Бұл —тамшылап суаруды бастау үшін ең арзан аймақ, ал суды тұтынудың нәтижесі бірінші маусымда есептеу құралында көрінеді.
6. Ағаш діңдерін жабындаңыз. Ағаш қабығы, жаңқасы немесе шабылған шөп ылғалды сақтайды және іс жүзінде ешқандай шығынсыз суару қажеттілігін азайтады.
7. Шөпті алып тастаудың орнына, оның құрамын өзгертіңіз. Егер көгал үнемі суаруды қажет етсе, оны құрғақшылыққа төзімді шөптермен, топырақты жабатын және аз суменөсімдік жабынын сақтайтын көпжылдық өсімдіктермен ауыстыруға болады. Шымды алып тастап, оны қиыршық таспен, толтырғышпен немесе қатты жабынмен алмастырмаңыз: ашық бет көбірек қызады, шаңның таралуынасептеседі және беткі ағынды арттырады. Алаңда өзі өсіп тұрған жабайы өсімдіктері бар табиғи шөпті мүмкіндігінше сақтау керек. Ол үнемі суаруды қажет етпейді, тозаңдандырғыштарғакөмекстеседі,оқушыларды бақылату үшін пайдалануғаболады.
8. Жергілікті биоәртүрлілік бұрышын жасаңыз. Аумақтың бір бөлігін онша көгалдандырмай, жергілікті шөптерді, гүлді өсімдіктерді өсіру, жәндіктер мен құстарды бақылау үшін пайдалануға болады. Бұл учаскетастанды жерге айналмауы керек: оның шекаралары мен білім беру функциясы мектеп схемасында көрсетіледі.
9. Нәтижелерді өлшемдермен тексеріңіз. Егер мектепте инфрақызыл термометр болса, күн астында және көлеңкеде асфальттың, ашық түсті жол жабынының, топырақтың және шөптің температурасын өлшеңіз. Көлеңкеде ауа температурасын бөлек өлшеңіз. Сондай-ақ тамшылатып суаруға ауыспас бұрын және кейін су шығынын салыстыруға болады. Осындай қарапайым өлшеулер оқушыларға аумақтағы өзгерістердің температура мен су шығынына қалай әсер ететінін көруге және көгалдандыруды шағын зерттеу жобасына айналдыруға көмектеседі.

Орындауды не растайды.Фотосуреттер, шаралар көрсетілген аумақ схемасы, қолданылған шешімдердің сипаттамасы.

Бұл не үшін қажет? Қолжетімділік білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз етеді және сонымен бірге төтенше жағдайда барлық оқушылардың қауіпсіз эвакуациялану мүмкіндігін анықтайды. Дәл осындай шешімдерді мүгедектігі бар оқушылар, жарақаттан кейін қимыл-қозғалысы уақытша бұзылған балалар, көру қабілеті бұзылған балалар қолданады, сондықтан қолжетімді орта жалпы көпшілік ойлағаннан гөрі кеңірек оқушылар тобына әсер етеді.

Бұл критерий нені қамтиды? Нысан барлық деңгейде жан-жақты қолжетімді: аумақ, кіреберістер, қозғалыс жолдары, кабинеттер, дәретханалар, тамақтану орындары, ауыз су нүктелері және демалыс орындары. Мұндағы кілт сөз —«жан-жақты»: басқаша өту мүмкін емес болған кезде пандустың болуы критерийдіорындау болып табылмайды.

Мұны қалай істеу керек.

1. Аумақ пен ғимаратты бір құрылым бойынша зерттеңіз. Көршілес аумақты, кіреберіс аймағын, ішкі қозғалыс жолдарын, негізгі бөлмелерді, санитарлық-тұрмыстық жайларды және ақпаратқа қолжетімділікті тексеріңіз. Егер мектеп Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің «Мүгедектерді әлеуметтік қорғау» ақпараттық порталының мемлекеттік Интерактивті қолжетімділік картасына енгізілген болса, зерттеу нәтижелерін картадағы ақпаратпен салыстырыңыз (https://inva.gov.kz/ru, «Мектептер» бөлімі) және қажет болған жағдайда белгіленген механизмді пайдаланып деректерді жаңартыңыз. Зерттеудің өзі үшін https://inva.gov.kz/assessment/general-info/?lang=ru порталында орналастырылған сауалнаманы пайдалану ыңғайлы. Ол біркелкі зерттеу құрылымын белгілейді және мектептің нәтижелерін мемлекеттік картадағы деректермен салыстыруға мүмкіндік береді.
2. Әрбір кедергіні белгілеңіз: баспалдақ, тар есік, ауыр есік жармасы, тұтқаның болмауы.
3. Зерттеуге пайдаланушыларды тартыңыз. Мүмкіндігінше кедергісіз ортаны пайдалану тәжірибесі бар оқушыларды, ата-аналарды немесе қоғамдық ұйымдардың өкілдерін шақырыңыз. Егер мүмкін болмаса, ресми қолжетімділік тізімін пайдаланыңыз және әртүрлі функционалдық қиындықтарды: қозғалғыштықтың, көрудің, естудің, зейіннің және когнитивті қабілеттердіншектелуінескере отырып, әртүрлі пайдаланушы топтары үшін маршрутты дәйекті түрде бағалаңыз.
4. Қолжетімділікті зерттеу актісін дайындаңыз. Бұл —жұмыс құжаты және өзін-өзі бағалауға арналған дәлел болып табылады. Қимыл-қозғалысы шектелген топтарға арналған санитарлық құрылғыларды орнату және оларға қажеттілік мемлекеттік сәулет және құрылыс нормативтерімен реттеледі.
5. Ұйымдастырушылық шешімдерден бастаңыз. Кабинетті бірінші қабатқа көшіру, бірінші қабатта қолжетімді дәретхана белгілеу немесе асханада орын бөлусияқты шараларды кестені өзгерту және бұйрық ресімдеу арқылы жасауға болады. Бұл шешімдер бөлек смета жасауды қажет етпейді.
6. Эвакуация тәртібінойластырыңыз. Баспалдақтан өз бетінше түсе алмайтын балаларға арналған іс-қимыл тәртібі алдын ала анықталып, іс жүзінде пысықталуы керек. Аталмыш тәртіп 2-модульде талқыланған мектептің төтенше жағдайларға әрекет ету жоспарына енгізілуі керек.

Орындауды не растайды.Күні көрсетілген қолжетімділікті зерттеу актісі, фотосуреттер, ұйымдастырушылық шешімдер туралы бұйрықтар.

Бұл не үшін қажет?

Велосипедтер мен жеке қозғалыс құралдарын сақтау үшін жағдай жасау аз көміртекті қимыл-қозғалысты дамытуға көмектеседі және оқушылардың дене белсенділігін қолдайды. Егер мектепте қауіпсіз сақтау орны болмаса, оқушылар бір ғана бүлдіру немесе жоғалту жағдайынан кейін велосипедпенкелуді тоқтатуы мүмкін.    

Бұл критерий нені қамтиды? Велосипедтерді, самокаттарды және басқа да қозғалыс құралдарын сақтауға арналған орындар мектептің кіреберісінде және аумағында көзделген. Олар қауіпсіз, қолжетімді, оқушылар мен қызметкерлергеарналған болуы керек.

Мұны қалай істеу керек.

1. Нақты қажеттілікті есептеңіз: сынып жетекшілерінен бір апта ішінде қанша бала велосипедпен немесе самокатпен келетінін жазып алуды сұраңыз.
2. Тағандарды кіреберіске, көрінетін жерге және мүмкін болса, бейнебақылаукөретін аймаққа орналастырыңыз.
3. Жаппа орнатуды қарастырыңыз: велосипедтер ашық аспан астында тезірек тозады.
4. Самокаттарды бөлек сақтауды қарастырыңыз: аз орын алады,оларға басқатағандар қажет.
5. Велосипед тұрағын басқа мақсаттарда, мысалы, жабдықты сақтау үшін пайдаланбаңыз.
6. Осы критерийді 3.3критерийіндегі орнықты қимыл-қозғалысиндикаторымен және «мектепке жаяу немесе велосипедпен бару» науқанымен байланыстырыңыз.

Орындауды не растайды.Сақтау аймағының фотосуреттері, орналасқан жері мен сыйымдылығын көрсететін түсініктемелер.

• Су өткізгіш беттер. Көгалдандыру кезінде учаске жағдайлары мүмкіндік беретін жерлерде су өткізгіш жіктері бар төсемдерді, шөп торларын, қиыршық тасты, ұсақталған тасты немесе басқа өткізгіш беттіктерді орнатуды қарастырыңыз. Олар жер бетіндегі ағынды, жаңбыр мен қар ерігеннен кейін шалшықтардың пайда болуын азайта алады. Беттік топыраққа, беткейлерге және қолжетімділік талаптарына негізделіп таңдалуы керек.
• Жаңбыр бағы. Топырақ пен учаскенің орналасқан жері мүмкіндік беретін жерлерде қатты беттерден жаңбырдың немесе қардың еріген суының бір бөлігін ұстап қалатын шағын, жасыл аймақты пайдалануға болады. Бұл шешім ағын бағытын алдын ала тексеруді қажет етеді және ғимараттың немесе қолжетімді жолдардың су басуына әкелмеуі керек.
• Жергілікті түрлердің тұқым қоры. Жергілікті құрғақшылыққа төзімді өсімдіктердің тұқымдарын жинау, оқушылардың күшімен көшет өсіру. Тәлімбаққа қарағанда арзанырақ, жергілікті климатқа төзімдірек, жыл бойы бақылау үшін материалмен қамтамасыз етеді.
• Ғимараттарды жөндеуге қойылатын талаптар. Мектеп күрделі жөндеу туралы шешімді өзісирек қабылдайды, бірақ жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеуге арналған техникалық сипаттамаларға енгізу үшін мектеп негізін қалаушыға алдын ала талаптар тізімін беруге болады. Бұл жобалау басталғанға дейін жасалуы керек. Тізімге ғимаратты жылылау, табиғи жарық пен желдетуді қамтамасыз ету, ашық түсті шатыр жабу, су үнемдейтін сантехника орнату, аумақты көгалдандыру және оңтүстік қасбеттерді көлеңкелеу кіруі мүмкін.
• Аумақ оқу ортасы ретінде. Ағаштардың атаулары жазылған тақтайшалар орнатыңыз, тұрақты бақылау нүктелерін белгілеңіз, қарапайым метеоалаң орнатыңыз, отырғызылған өсімдіктердің шығу тегін көрсетіңіз. Мұндай элементтер мектеп аумағын практикалық оқыту мақсатында пайдалануға көмектеседі және 2.7 және 2.14 критерийлерін 7-модульдегі табиғи ортада оқумен байланыстырады.

Практикум мақсаты —мектеп аумағының балаларды ыстықтан қаншалықты қорғайтынын, көгалдандыруды қаншалықты қолдайтынын, әртүрлі қажеттіліктері мен функционалдық бұзылыстары бар балалар мен ересектерге мектептің негізгі аумақтарын өз бетінше және қауіпсіз пайдалануға қаншалықты мүмкіндік беретінін анықтау.

1. Аумақтың негізгі элементтерінжоспарға түсіріңіз. Кіреберістерді, жолдарды, баспалдақтар мен пандустарды, екпелерді, жабындарды, спорт және ойын алаңдарын, демалыс орындарын, ауыз су нүктелерін, ғимарат кіреберістерін және балалардың мектепке дейін және үзіліс кезінде жиі уақыт өткізетін жерлерін белгілеңіз.
2. Көлеңке мен қатты қызу картасын жасаңыз. Балалар үнемі уақыт өткізетін және ыстық күні көлеңке болмайтын жерлерді белгілеңіз. Мүмкіндігінше жағдайды тек түсте ғана емес, таңертең және түстен кейін де тексеріңіз. Егер инфрақызыл термометр болса, күн мен көлеңкеде асфальттың, топырақтың немесе басқа беттіктің беткі температурасын салыстырыңыз.
3. Көгалдандыруды тек санына ғана емес, сонымен қатар функциясына да қарай бағалаңыз. Негізгі өсімдіктердің тізімін жасап, қайсысы:
4. көлеңкеберетінін;
5. шаң мен желден қорғайтынын;
6. биоәртүрліліктіқолдайтынын;
7. оқытуүшінқолданылатынын;
8. қарқындысуарудықажетететінін;
9. жергілікті климаттық жағдайларға төзе алмайтынын белгілеңіз.
10. Қосымша көгалдандыру бір мезгілде микроклиматты жақсартып, жайлы демалыс аймақтарын жасай алатын учаскелерді анықтаңыз.
11. Жаңа көгалдандыру мүмкіндіктерін табыңыз. Жоспарда ағаштарды, бұталарды немесе басқа да жергілікті климатқа төзімді өсімдіктерді отырғызуға болатын кем дегенде үш орынды белгілеңіз. Орынды таңдаған кезде өсімдіктің болашақ өлшемін, коммуникациялардың қолжетімділігін, суару қажеттіліктерін және отырғызылған өсімдіктің бірнеше жылдан кейін қандай функцияны атқаратынын ескеріңіз.
12. Қолжетімді жолдың үздіксіздігін тексеріңіз. Қақпадан бастап негізгі аймақтарға дейінгі жолмен жүріңіз: мектеп кіреберісі, сыныптар, асхана, дәретхана, ауыз су нүктесі, ойын алаңы және демалыс аймағы. Тек баспалдақтар мен пандустарды ғана емес, сонымен қатар тар өткелдерді, биік табалдырықтарды, тегіс емес немесе тайғақ беттерді, тік беткейлерді, ауыр есіктерді және тәуелсіз қозғалысқа кедергі келтіруі мүмкін басқа да жерлерді ескеріңіз.
13. Аумаққа әртүрлі функционалдық қажеттіліктерді ескере отырып қараңыз.
14. Қимыл-қозғалыс: осымаршрутпен баспалдақтарсыз немесе қауіпті кедергілерсіз жаяу немесе көлікпен жүруге бола ма? өткел жеткілікті кең бе? демалыс орындары бар ма?
15. Көру: баспалдақтар мен кедергілердің шеттері анық көріне ме? жол мен айналадағы аумақ арасында контраст бар ма? шығып тұрған қауіпті бұтақтар немесе заттар бар ма? түсінікті, тұрақты бағыттар бойынша жол табуға бола ма?
16. Есту: маңызды ақпарат оқуға болатындай етіп қайталанған ба? егер бала хабарландыруды немесе дыбысты ести алмаса, сигналды немесе нұсқаулықты көре ала ма?
17. Когнитивтік ерекшеліктер: қайда бару керектігін түсіну оңай ма? маршруттар логикалық тұрғыдан орналастырылған ба? қарапайым, анық көрінетін нұсқағыштар, символдар немесе түрлі-түсті навигация бар ма? тым күрделі немесе шатастыратын өткелдер бар ма?
18. Жасыл және демалыс аймақтарының қолжетімділігін тексеріңіз. Мектепке кіреберістің қолжетімділігі ғана маңызды емес. Қозғалыс, көру, есту немесе когнитивтік бұзылыстары бар баланың көлеңкелі демалыс аймағына, оқушылар өсіретін бақшаға, спорт алаңына немесе табиғат алаңына өз бетінше кіре алатынын және оларды басқа балалармен бірге пайдалана алатынын анықтаңыз.
19. Жасылдандыру мен қолжетімділікті бір уақытта жақсартуға болатын жерлерді табыңыз.Мысалы:
20. қолжетімді маршрут бойына көлеңке беретін ағаштар отырғызу;
21. ұзын жол бойымен көлеңкеде орындық орнату;
22. тегіс емес бетті тегіс және су өткізгіш бетпен ауыстыру;
23. оқушылар өсіретін бақшаға қолжетімді жол жасау;
24. жолдың тактильді және көрнекі түрде ажыратылатын шекараларын қосу;
25. негізгі аймақтарға түсініктінұсқағыштар қою.
26. Үш басым шараны таңдаңыз. Команда мыналарды ұсынуы керек:
27. ағымдағы тоқсанда айтарлықтай шығынсыз жүзеге асыруғаболатын бір шара;
28. алдағы маусымға арналған бір көгалдандыру немесе ыстықтан қорғау шарасы;
29. жөндеу немесе жақсарту жоспарына қосуды қажет ететін бір қолжетімділік кедергісін жою шарасы.
30. Велосипедтер мен самокаттарды сақтауға арналған орын бөліңіз. Оның қолжетімді маршрутты, кіреберісті, пандусты, тактильді бағыттаушыны немесе эвакуация жолын жауып тұрмағанын тексеріңіз.

Бұл материалдар 2.7, 2.14 және 2.15 критерийлері бойынша бақылау парағына тікелей көшіріледі.

Өзіңізді тексеріңіз

1. 2.7критерийі бойынша жасыл аймаққа не кіреді?

а) Аумақтағы және ғимараттағы кез келген өсімдіктер, соның ішінде құмырадағы өсімдіктер.

b) Өсімдіктермен жабылған аумақтар: ағаштар, бұталар, көгалдар, гүлзарлар, бұта-терек түріндегі қоршаулар, оқушылар өсіретін көкөніс бақшалары.

в) Тек ағаштар мен бұталар.

2. Құрғақшылық болатын жерлерде үнемі суарылатын сәндік көгалдардың ауданын азайту деген не?

а) Шымды алып тастап, өсімдіктерді ұсақталған таспен немесе қатты беттікпен ауыстыру.

b) Жабық өсімдік жамылғысын сақтай отырып, құрғақшылыққа төзімді шөптермен және көпжылдық өсімдіктермен алмастыру.

c) Мектеп аумағындағы шөп жамылғысын толығымен алып тастау.

3. Ағаш отырғызу және жаппа орнату аумақты ыстықтан қорғаумен қалай өзара байланысты?

a) Жаппалар ағаш отырғызуды толығымен алмастырады, себебі олар бірден көлеңке береді.

b) Жаппа бірінші маусымда көлеңке береді, бірақ ағаштардың орнын баспайды: олар ауа температурасын төмендетеді, шаңды ұстайды және биоәртүрлілікті қолдайды, сондықтан екі шара да бірге қолданылады.

c) Мектеп аумағындағы ағаштар температураға әсер етпейді және тек көгалдандыру үшін отырғызылады.

4. Жан-жақты қолжетімділік деген не?

а) Ғимараттың кіреберісінде пандустың болуы.

b) Мектеп аумағына кіреберістен бастап кабинеттерге, дәретханаларға, асханаға, ауыз су нүктелеріне және демалыс аймақтарына дейінгі үздіксіз,балалар мен ересектердің әртүрлі санаттарына қолжетімдіжол.

в) Мектеп ғимаратында жеделсатының болуы.

5. Қолжетімділік мектептің климаттықорнықтылығымен қалай байланысты?

а) Жоқ, жұмыстың әртүрлі салалары.

b) Төтенше жағдайда барлық оқушыларды қауіпсіз эвакуациялау мүмкіндігін анықтайды.

c) Тек жабын материалдарына қойылатын талаптар арқылы.

6. Неліктен мектепке апаратын жолдар мен кіреберістер стандарттың бағаланатын критерийлеріне кірмейді?

а) Олар балалардың қауіпсіздігіне әсер етпейді.

b) Олар жергілікті атқарушы органдардың құзыретінде және мектеп оларды басқармайды.

в) Оларды өлшеу мүмкін емес.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

• Елді мекендердің жасыл екпелерін жасау, күтіп-баптау және қорғаудың үлгілік қағидалары. Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің 2023 жылғы 23 ақпандағы № 62 бұйрығы. Әкімдіктер қабылдаған ережелердің негізі: жасыл екпелерді отырғызу, күтіп-баптау, суару және қорғау. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300031996
• «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитарлық қағидалары. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № ҚР ДСМ-76 бұйрығы. Қимыл-қозғалысы шектелген топтарға арналған аумаққа, беттіктерге, күннен қорғайтын құрылғыларға және санитарлықжабдықтарға қойылатын талаптар. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2100023890

Орыс тіліндегі материалдар

• Интерактивная карта доступности, раздел «Школы». Министерство труда и социальной защиты населения Республики Казахстан. https://inva.gov.kz/ru
• Опросник к интерактивной карте доступности.https://inva.gov.kz/assessment/general-info/?lang=ru
• Казгидромет. Агроклиматические карты. Источник для выбора принципов озеленения по регионам: теплообеспеченность, осадки, засушливость, влагообеспеченность и продолжительность вегетационного периода. https://www.kazhydromet.kz/ru/agrometeorology/agroklimaticheskie-karty
• Казгидромет. Ежегодный бюллетень мониторинга состояния и изменения климата Казахстана. Региональные тренды температуры и осадков с рядами начиная с 1941 года. https://www.kazhydromet.kz/ru/klimat/…
• Комплексная школьная безопасность: задачи и показатели на 2022–2030 годы. GADRRRES, 2022. Рамка безопасных учебных пространств, управления рисками и непрерывности образования; доступна русская версия. https://gadrrres.net/comprehensive-school-safety-targets-and-indicators
• Примеры экологических проектов школьников Казахстана. ЮНИСЕФ. https://www.unicef.org/kazakhstan/en/stories/…
• «Yashil makon maktab» (Республика Узбекистан). Опыт озеленения школьных территорий и организации теплиц силами учащихся. https://zaminfoundation.ngo/ru/project-info/…
• Проект «Зелёные школы». Республиканский центр экологии и краеведения, Республика Беларусь. Направления «Биоразнообразие» и «Озеленение». https://rcek.by/dokumenty-v-pomoshh/

Ағылшын тіліндегі материалдар

• Greenschoolqualitystandard: developingaclimate-friendlyinfrastructure («Жасыл» мектеп сапа стандарты: климатқа қолайлы инфрақұрылым). ЮНЕСКО, 2024. Жаңбыр бақшалары мен көгалдандыруды қоса алғанда, аумақтар мен ғимараттарғақатысты шаралар. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390028
• RIGHT+ Framework for Physical Learning Environments (Физикалық оқу орталарына арналған RIGHT+ құрылымы).Дүниежүзілік банк, 2025. Мектеп ғимараттары мен аумақтарын бейімдеу шаралары: шағылыстыратын жабындар, көлеңкелеу, табиғи желдету, елдердіңмысалдары. https://www.worldbank.org/en/topic/education/publication/…
• SchoolsSustainabilityGuide: biodiversity (Мектептерге арналған орнықты даму нұсқаулығы: биоәртүрлілік). WWF, 2022. Оқушылардың қатысуымен мектеп аумағын көгалдандыру жұмыстары. https://www.wwf.org.uk/sites/default/files/2022-10/…

Тренерге арналған ұсыныстар

Бұл неліктен маңызды?

«Жасыл» мектептегі инфрақұрылымменжұмыс істеу және білім мазмұны бір-бірімен байланысты. Қалдықтарды бөлек жинау, есептеу құралдары,ауланы көгалдандыру, егер олардың мақсаты сабақта түсіндірілмесе, оқушылар үшін сыртқы ережелер жиынтығы болып қала береді;өз кезегінде климат туралы сабақ сынып температурасы мен су шығыны өлшеніп, талданатын мектепте нанымдырақ болады.

Білім мазмұны мен климатқа қатысты күн тәртібі арасындағы алшақтық халықаралық деңгейде де байқалады. ЮНЕСКО-ның 2021 жылғы шолуына сәйкес 100 елде талданған оқу бағдарламаларының 47%-ында климаттың өзгеруі туралы айтылмаған, ал қалғандарында көбінесе үстірт айтылған. Сауалнамаға қатысқан мұғалімдердің шамамен 95%-ы тақырыпты маңызды деп санайды, 40%-дан азы оны оқытуда өздерін сенімді сезінеді және шамамен бесеуінің бірі іс жүзінде қалай әрекет ету керектігін түсіндіре алады (Getting every school climate-ready. ЮНЕСКО, 2021, https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379591).

Халықаралық тәжірибе климат және орнықты даму тақырыптарын қолданыстағы оқу бағдарламасына кіріктірудіқарастырады. Бұл тәсіл қосымша оқу сағаттарын қажет етпейді, ал сабақтар нақты деректер мен жергілікті контекстіге сүйене отырып, мағыналырақ бола түседі. Қазақстан Республикасында бұл жұмыс Білім беру мекемелеріндегі экологиялық білім берудің бірыңғай стандартының жобасына және «Адал Азамат» бірыңғай білім беру бағдарламасының «Жасыл сабақтар» бағытына сүйенеді.

Бұл не үшін қажет? Жекелегенэкологиялық шараларэмоциялық реакция тудырады, бірақ климаттың өзгеруінің себептері мен салдарын түсінуге ықпал етпейді. Мұндай түсінік біртіндеп және әртүрлі оқу материалдары арқылы қалыптасады: физикада жылу алмасу арқылы, биологияда жергілікті түрлердің тіршілігі арқылы, географияда Қазақстан Республикасының климаттық аймақтары арқылы, математикада мектеп ресурстарын тұтыну көрсеткіштерін өңдеу арқылы.

Бұл критерий нені қамтиды? Климаттың өзгеруі және орнықты даму тақырыптары мектепте ұсынылатын әртүрлі пәндерге және білім берудің барлық деңгейлеріне енгізілген. Интеграция қолданыстағы үлгілік оқу бағдарламаларына негізделген және жұмыс бағдарламалары мен сабақ жоспарлау арқылы күшейтіледі. «Жасыл» сабақтар жүргізіледі, олардың мазмұны аймақтың климаттық қауіптеріне, қоршаған ортаның жағдайына және мектептің өз тәжірибесіне бейімделген. Білім мазмұны климаттың өзгеруінің себептері мен салдарын және практикалық бейімделу шараларын қамтиды, өзектілік, ғылыми дәлдік және қолжетімділік талаптарына сай және аймақпентығыз байланысты.

Оқу нәтижелерін үш өлшем бойынша сипаттауыңғайлы: когнитивтік, әлеуметтік-эмоциялық және белсенділікке негізделген (Greening curriculum guidance. ЮНЕСКО, 2024). Бұларға Экологиялық білім берудің бірыңғай стандарты жобасындағы экологиялық құзыреттіліктің компоненттері сәйкес келеді: білім, құндылықтар мен көзқарастар, дағдылар.

Мұны қалай істеу керек.

1. Оқу бағдарламасына аудит жүргізіңіз. Әдістемелік бірлестіктердің жетекшілерін жинап, қолданыстағы жұмыс бағдарламаларын талдаңыз. Климаттың өзгеруі, ресурстарды пайдалану, қалдықтарменжұмыс істеу, суды үнемдеу, ішкі ортаның сапасы және жауапты тұтыну мәселелерін қарастыратын тақырыптарды анықтаңыз.
2. Интеграция картасын жасаңыз. Нәтижелерді кесте түрінде көрсетіңіз: жолдарда пәндерді, бағандарда параллельдерді,ал ұяшықтарда сәйкес тақырыптар мен сағат санын көрсетіңіз. Мұндай карта білім берудің қай деңгейінде тақырыптар аз ұсынылғанын немесе мүлдем жоқ екенін көруге мүмкіндік береді. Бос орындар көбінесе бастауыш мектепте және 10-11 сыныптарда анықталады.
3. Оқу құжаттамасына өзгерістер енгізіңіз. Толтырылған интеграция картасына сүйене отырып, жұмыс бағдарламасын нақтылаңыз,тақырыпжәне сабақ жоспарларына маңызды деп белгіленген тақырыптар мен іс-шараларды қосыңыз.
4. Мазмұнды Қазақстан Республикасының жергілікті контекстімен байланыстырыңыз. Аймақтың климаттық және экологиялық ерекшеліктеріне негізделген мысалдар мен тапсырмаларды таңдаңыз. Мысалы, Қызылорда облысында су тапшылығы мен шаңды дауылдарды, Шығыс Қазақстанда жылыту маусымындағы ауа сапасын, ал Солтүстік Қазақстанда қарлы дауылдар мен көктемгі су тасқындарын қарастыруға болады. 2-модульде құрастырылған мектептің климаттық тәуекелдері картасы тақырыптарды таңдауға негіз болып табылады.
5. Мектептің өз деректерін пайдаланыңыз. Есептеу құралдарының көрсеткіштері, кабинеттерде температураны өлшеу нәтижелері, жиналған қайталамашикізат көлемі, асханадағы тамақ қалдықтарының мөлшері және мектеп 2-компонент критерийлерінің аясында жинаған басқа да деректерді математика, жаратылыстану, география және информатика сабақтары үшін практикалық материал ретінде пайдалануға болады.
6. Шиыршыққағидасын қолдана отырып, пәнаралық байланыстарды үйлестіріп, мазмұн құрастырыңыз. Негізгі ұғым қай кезеңде және қай пәнде енгізілетінін анықтаңыз, содан кейін оған оқудың келесі деңгейлерінде оралыңыз, мазмұнның күрделілігін біртіндеп арттырыңыз. Мысалы, парниктік әсер ұғымын бастауыш мектепте әйнек астындағы қызуды бақылау, 7-сыныпта құбылыстың механизмін түсіндіру, ал 10-сыныпта оны сандық бағалауға және климаттық саясатпен байланыстыруға көшу арқылы енгізуге болады.
7. Жас ерекшеліктеріне сәйкес логиканы сақтаңыз. Оқыту деңгейі бойынша жұмыс формалары және «жасыл» сабақты өткізу тәртібі Экологиялық білім берудің бірыңғай стандартының жобасында (8-қосымша) көрсетілген.
8. Сабақты барлық оқушыларға түсінікті етіңіз. Мәтінді схемалармен, карталармен, бақылаулармен немесе практикалық тапсырмалармен толықтырыңыз. Нәтижелерді ұсынудың әртүрлі тәсілдерін ұсыныңыз: ауызша, жазбаша, есептеулер, сурет немесе презентация түрінде. Ерекше білім алу қажеттіліктері бар оқушылардың сабаққа қалай қатыса алатынын қарастырыңыз. Білім мазмұнын оқушылардың тілімен және күнделікті тәжірибесімен байланыстыру үшін желдердің, өсімдіктердің және ауа райы құбылыстарының атауларын қазақ тілінде қолданыңыз.
9. Оқушылардың өздерінен сұраңыз. Екі-үш сыныптан оқушылар жауап алғысы келетін климаттың өзгеруі туралы сұрақтар жинаңыз. Сол сұрақтарды талдап, қайсысын әртүрлі пәндер бойынша сабақтарда қарастыруға болатынын,ал қайсысы тәуелсіз зерттеу жобаларына лайық екенін анықтаңыз.
10. Қамтуды бағалаңыз. Өзін-өзі бағалау тізіміне деректерді енгізу үшін қанша пән климат және экология тақырыптарын қамтитынын және қанша оқушы оларды оқитынын анықтаңыз. Оқушыларды санаған кезде осы тақырыптарды бірнеше пән аясында оқитын оқушыны мүмкіндігінше бір рет қана санаңыз. Қосымша климат және экология тақырыптарына бөлінген жалпы сабақ сағаттарын жазып алыңыз.

Кейсәдісі: нақты өмірлік жағдайға негізделген сабақ. Тұрақты «жасыл» сабақ форматы —іс жүзінде болған және айқын шешімі жоқ нақты жағдайды талдау. Мұндай сабақ пән мазмұнын, деректерменжұмыс істеуді, мүдделі тараптардың мүдделерін талқылауды біріктіреді. Сабақ құрылымы, сапалы кейс белгілері және үлгілік бағалау айдарлары«Қазақстандағы ЮНИСЕФ үшін дайындалған климаттың өзгеруі бойынша кейстерге негізделген сабақтарды әзірлеу бойынша нұсқаулықта» берілген; оның кезеңдерінің реті Экологиялық білім берудің бірыңғай стандарты жобасының 8-қосымшасындағы «жасыл» сабақ циклімен сәйкестендіріледі.

Қате түсініктер және жалған ақпарат.

ЮНИСЕФ-тің Еуропа мен Орталық Азияның 21 елінде жүргізген сауалнамасына сәйкес (2024) жастардың 68,5%-ы климаттың өзгеруі туралы ақпараттың негізгі көзі ретінде әлеуметтік желілерді атайды (https://www.unicef.org/eca/reports/awareness-action). Сондықтан педагогтар көбінесе бұрыннан қалыптасқан, соның ішіндеқате түсініктермен жұмыс істейді.

Олармен жұмыс істеу үшін келесі әдістерді қолдану пайдалы:

1. Ғылыми консенсусқа сүйену: «ғалымдар климат өзгеріп жатырдеп санайды» деген сияқты жалпы мәлімдеменің орнына IPCC сияқты ресми дереккөзге сілтеме беру.
2. Қате түсінікті алдын ала талдау: тақырыпты талқыламас бұрын «климаттың өзгеруі тек табиғи циклдармен байланысты» деген тұжырымға тоқталып, адам әрекетінің әсерін қандай дәлелдер растайтынын көрсетіңіз.
3. Жақын мысалдар: абстрактілі жаһандық жылынуды емес, мысалы, Қазгидромет деректеріне сүйене отырып, Қазақстандағы ыстық күндер, құрғақшылық санының немесе сумен жабдықтаудың өзгеруін талқылау.

1. Жергілікті және дәстүрлі білім. Халықтық күнтізбені, жергілікті ырымдарды, суды пайдалану және жайылым дәстүрлерін, өсімдіктер мен ауа райы құбылыстарының қазақша атауларын, су айдындары мен жайылымдардағы өзгерістер туралы ауызша мәліметтерді пайдаланыңыз. Бұл ақпаратты бақылау деректерімен салыстыру зерттеу тапсырмасына айналаалады. Сондай-ақ «Жер елшілері» қозғалысын қараңыз (Экологиялық білім беру стандартының 10-қосымшасы).
2. Этика және әділеттілік.Шығарындылар мен климаттың өзгеруінің салдары үшін жауапкершілік қалай үлестірілетінін, мектеп, жергілікті қоғамдастық және мемлекет деңгейінде қандай шешімдер қабылданатынын талқылаңыз.
3. Жасыл дағдылар және мансаптық бағдар беру. 10-11 сыныптарда климат тақырыбын энергетика, су шаруашылығы, қалдықтарменжұмыс істеу, ауыл шаруашылығы, экологиялық мониторинг және жасыл құрылыс саласындағы кәсіптермен байланыстырыңыз. Экскурсияларды,мамандармен кездесулерді пайдаланыңыз.

Орындауды не растайды.Жұмыс бағдарламалары, тақырыптары белгіленген тақырып және сабақ жоспарлары, өткізілген сабақтардан алынған материалдар, әдістемелік кеңес бекіткен тақырыптық интеграция картасы.

Келесі критерий қосымша болып табылады. Ол оқуды сыныптан тыс жерлерге шығарады және ешқандай шығынды қажет етпейді: мектеп ауласы, жақын маңдағы саябақ немесе өзен жағалауы өз алдына оқу материалын ұсынады.

Бұл не үшін қажет? Биоәртүрлілік, микроклимат және суды үнемдеу ұғымдары тікелей бақылау арқылы жақсы меңгеріледі. Таза ауадағы іс-шаралар оқу материалдарын жергілікті ортамен байланыстыруға және тақырыпты практикаменбайланыстыруға мүмкіндік береді. Мектеп аумағын оқу зертханасы ретінде пайдалануға болады: оқушылар бақылаулар мен өлшеулер жүргізеді, ал алған деректерін сабақтар мен жоба жұмыстарында пайдаланады.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп аумағы мен жергілікті биоәртүрлілік оқу ортасы ретінде пайдаланылады, ал мектеп тәжірибесіне экскурсиялар, экспедициялар, жорықтар, бақылаулар және табиғат аясындағы сабақтар сияқты көшпелі іс-шаралар енгізілген. Бұл іс-шаралар білім беру мақсатына ие, үнемі өткізіліп тұрады және жұмыс бағдарламаларымен байланысты. Оқыту деңгейлері бойынша жұмыс нысандары Экологиялық білім берудің бірыңғай стандартының жобасында көрсетілген.

Мұны қалай істеу керек.

1. Қолжетімді жерлерді анықтаңыз. Бұған мектеп аумағы, саябақ, орман белдеуі, өзен немесе көл жағалауы, ерекше қорғалатын табиғи аумақ, метеостанция, тазарту қондырғысы, сұрыптау кешегі немесе тәлімбақ кіруі мүмкін. Жаяу жетуге болатын барлық жерлерді бөлек белгілеңіз.
2. Әрбір көшпелі сабақтың оқу мақсатын анықтаңыз. Әрбір сабақ үшін сұрақ немесе тапсырма құрастырыңыз және нәтижелердің қалай тіркелетінін анықтаңыз: бақылау кестесінде, схемада, фотосуретте, картада немесе қысқаша есепте.
3. Тұрақты бақылау нүктелерін жасаңыз. Мысалы, фенологиялық бақылаулар үшін бірнеше ағаш, температура мен ылғалдылықты өлшеуге арналған учаске немесе құстарды санайтын орын. Күні, бақылаушысы және өлшеу нәтижесі көрсетілген бірыңғай жазба форматын пайдаланыңыз. Тұрақты бақылаулар уақыт өте келе сабақтар мен жобаларда талдайтын деректер жиынтығын жинауға мүмкіндік береді.
4. Бақылау нәтижелерін пайдаланыңыз. Деректерді математика, жаратылыстану және география сабақтарында, сондай-ақ оқушылардың жобаларында пайдалануға және мектеп сайтында жариялауға болады. Егер тиісті бақылау бағдарламалары болса, сыртқы ұлттық немесе халықаралық дерекқорларға беруге болады.
5. Қауіпсіздік талаптарын алдын ала анықтаңыз. Шығуға рұқсат беру, нұсқама беру, ілесіп жүрушілерді тағайындау және алғашқы медициналық қобдиша мен ауыз суды дайындау тәртібін белгілеңіз. Сабақтыбасқа күнге ауыстыру немесе мектеп ішінде өткізу қажет болатын ауа райы жағдайларын анықтаңыз.
6. Сабақтарды оқу бағдарламасына кіргізіңіз. Үнемі бақылаулар мен практикалық сабақтар қосымша іс-шаралар ретінде жүзеге асырылмай, оқу бағдарламасы мен кестесі аясында алдын ала жоспарлануы керек.
7. Форматты мектептің жағдайына бейімдеңіз. Шағын мектеп үшін мектеп ауласы мен айналасындағы аумақ жеткілікті. Әртүрлі жас топтарын рөлдерді бөлу үшін пайдалануға болады: үлкенірек оқушылар өлшемдерді алып, жазып алады, ал кіші оқушылар бақылайды, бояйды және суретке түсіреді.

Орындауды не растайды.Сабақ конспектілері мен бағдарламалары, бақылау журналдары, фотосуреттер, жарияланымдар, оқу бағдарламасындағы белгілер.

1. Интеграция кестесін жасаңыз. Жолдарда мектепте оқытылатын барлық пәндерді, ал бағандарда 1-11 сыныптарды тізімдеңіз.
2. Қазір бар интеграция нүктелерін табыңыз. Әрбір педагог өз жолында климаттың өзгеруіне, ресурстарға, қалдықтарға, суға, қоршаған ортаның денсаулығына немесе жауапты тұтынуға қатысты тақырыптарды белгілеуі керек. Олардың жанына бағытты көрсетіңіз: энергия, су, қалдықтар, биоәртүрлілік немесе микроклимат.
3. Толықтыру мүмкіндіктерін табыңыз. Климатқа немесе экологияға қатысты материалдарды сағат санын көбейтпей қосуға болатын тақырыптарды басқа түспен белгілеңіз. Сондай-ақ қай сыныптарда мұндай тақырыптар жоқ екенін қарастырыңыз. Келесі тоқсанда не қосуға болатынын талқылаңыз.
4. Пәндерді ортақ тақырыппен байланыстырыңыз. Таңдалған әрбір параллель үшін тоқсанға бір ортақ сұрақ құрастырыңыз, мысалы: «Суды қалай пайдаланамыз және ол тапшы болғанда не болады?» Кем дегенде екі пән арқылы ашуға болатын тақырыпты таңдап, оны кім және қашан өткізетіні туралы келісіңіз.
5. Жалпы нәтижені анықтаңыз. Тоқсан соңында оқушылардың не істейтінін немесе не ұсынатынын шешіңіз: зерттеу, көрме, карта, презентация, мектепкеарналған ұсыныстар, т.с.с. Нәтижені кімге ұсынатынын анықтаңыз — мысалы, басқа сыныптар, ата-аналар немесе мектеп қоғамдастығы.
6. Мектептің өз деректерін қосыңыз. Жоспарланған сабақтардың бірі үшін қандай нақты мектеп деректерін пайдалануға болатынын анықтаңыз: су немесе энергия тұтыну, қалдық көлемі, температура мен жасыл екпелерді бақылау, т.б.
7. Келесі қадамды белгілеңіз. Таңдалған тақырыптарды жұмыс бағдарламалары мен сабақ жоспарларына кім және қандай мерзімге енгізетінін анықтаңыз. Бұл карта оқу процесінің бір бөлігіне айналуы және бөлек жоспар болып қалмауы үшін қажет.

Өзіңізд пі тексеріңіз

1. Климат және орнықты даму тақырыптарын оқу бағдарламасына енгізу нені білдіреді?

а) Мектепте экология бойынша бөлек факультатив енгізу.

b) Білім берудің барлық деңгейіндегі ағымдағы пәндерге тақырыптарды жұмыс бағдарламаларында көрсете отырып қосу.

в) Қоршаған ортаны қорғау тақырыптары бойынша жыл сайын мектеп көлемінде іс-шара өткізу.

2. 3.1-критерий бойынша жұмысты неден бастаған жөн?

а) Жаңа оқу курстарының әзірлеуден.

b) Ағымдағы жұмыс бағдарламаларына аудит жүргізуден және кіру нүктелерін іздеуден.

в) Әдістемелік құралдарды сатып алудан.

3. Неліктен «жасыл» сабақтардың мазмұнын жергілікті жағдайға бейімдеу керек?

a) Бақылау парағында талап етіледі.

b) Климаттық қауіптер мен қоршаған орта жағдайы аймаққа қарай әртүрлі болады, ал жергілікті материалдар тақырыпты оқушыға түсінікті етеді.

в) Материалдың көлемін азайту үшін.

4. Мектеп қандай сабақ материалдарын тегін алады және қандай материалдары бар?

a) Энергия мен суды тұтыну, микроклимат өлшемдері, қалдық көлемі туралы өз деректері.

ә) Интернеттен алынған дайын презентациялар.

c) Жалпы ел бойынша ұлттық статистикалық деректер.

5. Табиғи ортада оқыту серуендеуден несімен ерекшеленеді?

a) Ұзақтығы және мектепке дейінгі қашықтығы.

b) Білім беру мақсатының, міндетінің және нәтижені тіркеу формасының болуы.

c) Ілесіп жүруші ересектер саны.

6. Егер оқушы климаттың өзгеруі адам әрекетімен байланысты емес десе, не істеу керек?

а) Бір команда осы тұжырымды қорғайтын, ал екіншісі жоққа шығаратын дебат өткізу керек.

b) Ғалымдардың келісілген ұстанымын атап, тұжырымның шығу тегін талдап, мұндай ақпараттың қалай тексерілетінін талқылау керек.

в) Тақырыпқа аса назар аудармау керек.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

1. 5–9 сыныптарға арналған «Әлемдік құзыреттіліктер» үлгілік оқу бағдарламасы курсының «Экологиялық мәдениет» бөлімі.https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2200029767
2. Білім беру ұйымдарындағы «Адал Азамат» бірыңғай білім беру бағдарламасы. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2024 жылғы 30 шілдедегі № 194 бұйрығы (2025 жылғы 26 мамырдағы № 123 және 2025 жылғы 11 желтоқсандағы № 281 бұйрықтарымен өзгертілген), «Жасыл сабақтар» бағыты. Бұйрық мемлекеттік тіркеуден өтпеген және adilet.zan.kz сайтында қолжетімді емес; ағымдағы нұсқасы ақпараттық-құқықтық жүйелерде қолжетімді. https://prg.kz/document/?doc_id=36168083
3. Қазақстан Республикасының білім беру мекемелерінде экологиялық білім берудің бірыңғай стандарты. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2026 жылғы бұйрығының жобасы (ведомствоаралық бекіту күтілуде).

Орыс тіліндегі материалдар

1. Методические рекомендации по организации воспитательных мероприятий в рамках направления «Зелёные уроки». Национальная академия образования имени Ы. Алтынсарина, 2026. https://uba.edu.kz/
2. Методические рекомендации по организации туристско-краеведческой и экологической деятельности в организациях среднего образования. Национальная академия образования имени Ы. Алтынсарина, 2024. Формы работы в природной среде применительно к критерию 3.4. https://uba.edu.kz/
3. Руководство по разработке уроков на основе кейсов по изменению климата. Ф. Тиббиттс, подготовлено для ЮНИСЕФ в Казахстане, 2026.
4. Образование в интересах устойчивого развития: цели обучения. ЮНЕСКО, 2017. Компетенции устойчивого развития и задачи обучения по каждой цели устойчивого развития. https://www.oneplanetnetwork.org/sites/default/files/…
5. «Климатическая шкатулка». ПРООН. Материалы и методические рекомендации для включения темы климата в предметы естественнонаучного цикла и в проектную работу. https://climate-box.com/ru/
6. «Экокласс.рф». Экологическое движение ЭКА. Платформа готовых сценариев экологических уроков по темам водо- и энергосбережения, отходов, изменения климата и биоразнообразия; часть уроков доступна на казахском языке. https://ecamir.ru/projects/ekoklass/

Ағылшын тіліндегі материалдар

1. Greeningcurriculumguidance: teachingandlearningforclimateaction (Білім мазмұнын экологияландыру бойынша нұсқаулық: климаттық іс-қимыл үшін оқыту және оқу). ЮНЕСКО, 2024. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390022
2. Green school quality standard: teaching and learning («Жасыл» мектеп сапа стандарты: оқыту және оқу).ЮНЕСКО, 2024. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390028
3. Getting every school climate-ready: how countries are integrating climate change issues in education (Климаттың өзгеруіне әрбір мектепті қалай дайындау керек).ЮНЕСКО, 2021. Модульде берілген деректер көзі. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379591
4. GreenComp: theEuropeansustainabilitycompetenceframework (Орнықты даму саласындағы еуропалық құзыреттіліктер шеңбері).Еуропалық Комиссияның Бірлескен зерттеу орталығы, 2022. https://joint-research-centre.ec.europa.eu/…
5. Eco-Schools: linking to the curriculum (Эко-мектептер: оқу жоспарымен байланысы).Экологиялық білім қоры (FEE). https://www.ecoschools.global/seven-steps-methodology
6. ClimateChangeKnowledgePortal: Kazakhstan (Климаттық білім порталы: Қазақстанның елдік профилі).Дүниежүзілік банк. https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/kazakhstan

Тренерге арналған ұсыныстар

Бұл неліктен маңызды?

Білім әр кез әрекетке әкеле бермейді: оқушы парниктік әсерді жақсы түсіндіруі мүмкін, бірақ бос сыныпта шамды қосулы қалдыруы мүмкін. Әдеттер адам мәселені өзі байқап, оны өлшеп, өз әрекеттерінің нәтижесін көргенде ғана өзгереді. Мысалы, оқушылар ағып жатқан кранды тауып, апта сайынғы су шығынын есептеп, оны ақшаға айналдырып, есеп-қисаптышаруашылық меңгерушісінеберіп, нәтижесін —жөнделгенін көреді. Мұндай тәжірибе оларға өз әрекеттерінің шынымен де өзгеріс енгізе алатынын түсінуге көмектеседі.

Жобалық жұмыстың эмоциялық жағы да бар. Климаттың өзгеруі туралы әңгімелесу балалардаүрей тудыруы мүмкін, сондықтан талқылауды қолдан келетін іс-шаралармен толықтыру маңызды. Кіші сынып оқушы өз сыныбындағы крандардың жағдайын бақылай алады, ал орта мектеп оқушысы энергоаудит жүргізіп, әкімшілікке ұсыныстар бере алады. Жұмыстың бұл түрі оқушыларға тек мәселе туралы ғана емес, сонымен қатар оны шешу үшін әрекет жасауға мүмкіндік береді.

Жобалар мектепке нақты деректер жинауға да көмектеседі. Оқушылар кабинеттегі температураны өлшей алады, асханадағы тамақ қалдықтарын санай алады, жиналған қайталамашикізат көлемін есептей алады. Бұл деректер 2-компоненттегі кейбір индикаторларды орындау үшін пайдаланылады.

3.2-критерий «жасыл» мектеп мәртебесін алу үшін міндетті болып табылады және үш форматты біріктіреді: зерттеу және практикалық жобалар, оқушылар өз жобаларын ұсынатын мектепішілік іс-шаралар және сабақтар тұрақты өткізілетінүйірмелер.

Бұл неліктен маңызды? Жобалық жұмыс оқушыларға сабақтажинау қиынға соғатын тәжірибе береді: нақты деректермен жұмыс істеу, тапсырмаларды команда ішінде бөлу, жұмысты нәтижеге дейін жеткізу және нәтижелерді көпшілік алдында ұсыну. Мектепішілік іс-шаралар нәтижелерді бүкіл мектепке көрінетіндей етеді, ал үйірмелер мен секциялар сабақтастықты қамтамасыз етеді: жоғары сынып оқушылары мектепті бітіргеннен кейін жұмысты бұрын бақылауларға қатысқандар жалғастырады.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектепте климат және экология бойынша оқушылардың зерттеу жобалары жүзеге асырылады. Мектепішілікіс-шаралар — байқаулар, фестивальдар және конференциялар — өткізіледі, онда оқушылар өз жобаларын ұсынады және идеялармен алмасады. Климат, экология және орнықты даму бойынша қосымша білім беру үшін секциялар мен үйірмелер жұмыс істейді. Өзін-өзі бағалау кезінде мектеп жобалардың, іс-шаралардың, үйірмелердің және қатысатын оқушы санын көрсетеді.

Мұны қалай істеу керек.

1. Оқушылардың қатысуымен мектепке аудит жүргізіңіз. Негізгі бағыттарбойынша командалар құрыңыз: энергия, су, қалдықтар, ауа және микроклимат, аумақ, тамақтану. Әрбір команда тиісті бағыттысұрақтар тізімі бойыншатексеріп, ағымдағы жағдайға баға беретін қысқаша есеп дайындайды.
2. Жоба тақырыптарын аудит нәтижелеріне сүйене отырып анықтаңыз. Жобалар оқушыға да, педагогқа да белгісіз жауап беретін зерттеу сұрағынан басталуы керек. Мысалы, «Біздің мектеп аптасына қанша суды ысырап етеді?» деген сұрақ дерек жинауды және талдауды қажет етеді. «Суды үнемдеудің маңыздылығын түсіндіру» тақырыбы зерттеу жобасына емес, рефератқалайық тақырып.
3. Жобаның біркелкі құрылымын пайдаланыңыз, жауапкершілік пен мерзімдерді алдын ала анықтаңыз. Жоба сұрақ қоюды, дерек жинауды, қорытынды жасауды, практикалық әрекет жасауды және нәтиже ұсынуды қамтиды. Әрбір жобаға әдістемелік қолдауға жауапты педагог тағайындалады және орындау мерзімі белгіленеді.
4. Жобаның көлемі мен күрделілігін айқындаған кезде оқушылардың жасын ескеріңіз. Бастауыш сыныптанегізгі жұмыс бақылау мен қарапайым есептеулер түрінде болуы мүмкін. Орта сыныптаоқушылар өлшемдер жүргізіп, кестелер салып, алынған деректерді салыстыра алады. Жоғары сыныпта күтілетін әсерді есептеу, ұсынылған шешімдердің құнын бағалау және мектеп әкімшілігіне ұсыныстар дайындау орынды болуы мүмкін.
5. Жоба нәтижелерін мектепішілік іс-шараларда ұсыныңыз. Бұл мақсатта конференциялар, жоба жәрмеңкелерін немесе фестивальдер өткізуге болады. Нәтижелерді оқушылардың өздері ұсынуы маңызды, ал қатысушылар мен тыңдаушылар арасында тек ата-аналар мен қазылар алқасы мүшелері ғана емес, сонымен қатар басқа оқушылар да болуы керек. Бұл алынған білім мен тәжірибені мектепте таратуға көмектеседі.
6. Сыныптан тыс іс-шараларды үнемі өткізуге жағдай жасаңыз. Мұны экоклуб, жас табиғат зерттеушілер үйірмесі, мектеп орман шаруашылығы тобы немесе қалдықтарды бөлек жинауқоғамдастығы арқылы жүзеге асыруға болады. Есепке алынуы үшін бекітілген бағдарламасы мен кестесі бар бір белсенді бірлестік жеткілікті. Мектептегі «Жасыл клубтың» жұмыс тәртібі Экологиялық білім берудің бірыңғай стандарты жобасының 9-қосымшасында сипатталған.
7. Жобалардың нәтижесінде болған өзгерістерді тіркеңіз. Әрбір жобаны аяқтағаннан кейін мектепте орын алған практикалық өзгерістерді көрсетіңіз: кран жөнделді, су бұрқағы басқа жерге көшірілді, желдету кестесі түзетілді, контейнерлерге арналған қақпақтар сатып алынды. Бұл тізімді өзін-өзі бағалау және мектеп әкімшілігімен болашақ жұмысты жоспарлау кезінде пайдалануға болады.

Жоба жоспары. Мысалы, энергия тұтынуды зерттеуге арналған жоба әдетте 8-10 аптаға созылады. Алдымен оқушылар тақырыппен танысады, рөлдердібөліседі, қандай көрсеткіштерді бақылайтынын анықтайды. Содан кейін бастапқы өлшеулер жүргізеді, деректерді тексереді, ықтимал қателерді талдайды. Осыдан кейін олар ұдайы дерек жинайды, өзгерістерді талдайды, энергия тұтынуды азайта алатын шараларды анықтайды. Таңдалған шараларды енгізгеннен кейін оқушылар нәтижелерін бағалау үшін өлшеуді жалғастырады. Соңында деректерді салыстырады, қорытынды көрсеткіштерді есептейді, қорытындылар жасайды және нәтижелерді ұсынады. Суды пайдалануды, қалдықтардың пайда болуын және тамақ қалдықтарын сол логиканы қолдана отырып зерттеуге болады.

Қазақстан Республикасының жағдайын ескере отырып тақырыптардың мысалдары

1. Қыста мектепте жылу тұтыну: сыртқы температурамен және ғимараттың жылу оқшаулауымен қалай байланысты.
2. Кабинеттердегі ауа сапасы: әртүрлі желдету режимдерінде көмірқышқыл газының концентрациясы қалай өзгереді және қай режимді қолданған дұрыс.
3. Мектепте су тұтыну: дәретханалар, асхана және суару қанша суды пайдаланады және жазда суару қанша тұрады?
4. Шатырдан жаңбыр суын жинау: қанша су жинауға болады және қанша күнге жетеді?
5. Жазда мектеп аумағындағы температура: ауланың қай жері ең ыстық және қай жерлерге көлеңке, жаппалар немесе екпелер қажет.
6. Мектеп екпелерінің жерсінуі: қандай ағаштар мен бұталар жақсы өседі және жерсінген екпенің құны қанша тұрады.
7. Қыс пен су тасқыны қалай өзгерді: тұрғындардың есінде не қалды және олардың естеліктері метеорологиялық бақылаулармен қалай салыстырылады.

Ұлттық күнтізбе жоспарлау негізі ретінде. «Адал Азамат» бағдарламасының «Жасыл сабақтар» бағыты белгіленген мерзімдері бар жыл сайынғы іс-шараларды қамтиды. Олардың тізімі мен кестесі Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясының әдістемелік ұсыныстарында берілген. Мектепке қосымша күндерді жоспарлаудың орнына сол күнтізбеге өз жобаларын қосқандұрыс. Бұл жағдайда республикалық іс-шараға дайындық жоба жұмысының бір бөлігіне айналады.

Орындауды не растайды.Жобаның сипаттамалары мен есептері, іс-шаралар бағдарламалары мен фотосуреттері, кестелері көрсетілгенүйірмелер мен секциялар тізімі, олардың ашылуы туралы бұйрықтар, қатысушылардың тізімі.

Балалармен климат туралы қалай үмітсіз үрей ұялатпай сөйлесуге болады

Климаттың өзгеруі тақырыбы балаларда үреймен күшті эмоциялар тудыруы мүмкін. Сондықтан бірнеше қағиданы ұстану маңызды: мәселенің ауқымын асыра сілтемеу немесе кемітіп көрсетпеу, оны балаға қолжетімді нақты әрекеттермен байланыстыру, жекелеген адамдардыңеңбегі жалпы нәтижеге қалай үлес қосатынын көрсету және өз сезімдерін білдіруге мүмкіндік беру. Балалардан үнемі оптимизм талап етуден аулақ болыңыз.

Жұмысыңыздың нәтижелерінеқайта оралып отыру маңызды. Оқушы өз бақылауларының, зерттеулерінің немесе әрекеттерінің нәтижелерін көруі керек. Егер үрей күшейіп, оқуға немесе ұйқыға кедергі келтіре бастаса, онымен мектеп психологы жұмыс істеуі керек.

1. Климат көшбасшылары. Жоғары сынып оқушыларының шағын тобы қысқа мерзімді оқу бағдарламасынан өтеді: олар деректермен жұмыс істеуді, көпшілік алдында сөйлеуді, кіші сынып оқушыларына сабақ өткізуді және мектеп науқандарын ұйымдастыруды үйренеді. Оқытудан кейін оқушылар әлгі науқандарды өз бетінше жүргізеді.
2. «Жасыл ғимарат» жобасы. Оқушылар мектеп ғимараты мен аумағын бағалайды және оларды жақсарту туралы ұсыныстарды бағасымен қоса әзірлейді. Олар көлеңкелеу, жарықтандыру, желдету және суды үнемдеу мәселелерін қарастыраалады. Ең үздік ұсыныстар жөндеу жоспарына енгізіледі.
3. Ұзақ циклді жобалар. Компост алаңы, оқушылар өсіретін көкөніс бақшасы, тозаңдандырғыштарды бақылау немесе тұқым қорын құру ұзақ жұмысты талап етеді. Олардың нәтижесі бір жыл ішінде байқалатын болады, сондықтан мұндай жобалар қысқа мерзімді науқанға қарағанда тұрақты әдеттерді қалыптастыруда тиімдірек болады.
4. Жеке міндеттеме және басқа мектеппен бірлескен жоба. Әр оқушы тоқсанға арналған бір өлшенетін әрекетті таңдайды, ал соңында бүкіл сынып жалпы нәтижені бағалайды. Мектептер температура, су шығыны немесе қалдықтардың пайда болуы туралы деректермен бөлісе алады. Бұл формат сонымен қатар 5.4критерийін орындауға көмектеседі.
5. Педагог жобаны оқушылармен бірге орындайды. Педагог өзі орындап, оқушылардың жобаларына дейін сыныпқакөрсететіншағын жоба көрнекі жұмыс үлгісін ұсынады. Бағалау критерийлерін алдын ала көрсету,әсіресе бұл формат мектеп үшін жаңа болса,оқушыларға талаптарды түсінуді және жобаға қатысуды жеңілдетеді.

1. Келесі бағыттар бойынша топтарға бөлініңіздер: энергия, су, қалдықтар, микроклимат, мектеп аумағы және тамақтану. Мысалы, микроклимат командасыкабинетті желдету тақырыбын таңдайалады.
2. Бақылауды тұжырымдаңыз. 15 минут ішінде әр команда сұрақ тудырғанның бәрін жазып алады. Мысалы, «кабинетте желдету нашар» дегеннің орнына, «12-кабинетте үшінші сабақтан кейін ауа тарылады, сондықтан оқушылар терезелерді жиірек ашады». Содан кейін оқушылар екі апта ішінде қосымша шығынсыз тексере алатын бір бақылауды таңдаңыз.
3. Зерттеу сұрағын тұжырымдаңыз. Сұрақ алдын ала белгісіз жауапты қамтуы керек. Оған жауап беру үшін қандай деректер қажет болатынын және оны кім жинайтынын анықтаңыз. Мысалы: «Әртүрлі желдету режимі кезінде кабинеттегі көмірқышқыл газының концентрациясы оқу күні ішінде қалай өзгереді?» Бұл сұраққа жауап беру үшін CO₂ концентрациясын үнемі өлшеп, желдету уақытын және кабинеттегі адам санын жазып алукерек. Бір топоқушылар өлшеу жүргізеді, ал басқалары деректерді жазып алады.
4. Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, ықтимал әрекетті анықтаңыз. Жауап алғаннан кейін қабылдануы мүмкін шешімді жазып, мектепте сол шешімге кім жауапты екенін көрсетіңіз. Мысалы, егер деректер CO₂ концентрациясы белгілі бір желдету режимінде ұзақ уақыт бойы қолайлы диапазонда қалатынын көрсетсе, мектеп сол режимді кабинеттерге енгізеалады. Сол туралы шешімді директордың орынбасары немесе оқу процесін ұйымдастыруға жауапты басқа тұлға қабылдай алады.
5. Нәтижені ұсыну форматын таңдаңыз: конференциядасөйлеу, стенд, мектеп сайтындағы жарияланым немесе қысқа бейнебаян.
6. Жобаларды бірыңғай жоспарға жинаңыз. Оларды оқу жылының тоқсандарына бөліңіз және мерзімдерін ұлттық іс-шаралар күнтізбесімен сәйкестендіріңіз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. «Жасыл» мектепте оқушылық жоба жұмысыннеден бастаған жөн?

a) Ұсынылған тізімнен педагогтың тақырыптытаңдауынан.

b) Оқушылардың өз мектебін тексеруінен.

в) Республикалық жобалар байқауына қатысудан.

2. Зерттеу жобасы рефераттан несімен ерекшеленеді?

а) Мәтіннің көлемімен және презентацияның болуымен.

b) Жауабы алдын ала белгісіз сұрақтың және жиналған деректердің болуымен.

в) Команда мүшелерінің санымен.

3. Жоба бойынша «циклды жабу» нені білдіреді?

a) Оқу жылының соңына дейін үйлестірушіге есеп тапсыру.

ә) Жобаның нәтижелерінен кейін мектепте қандай шешім немесе өзгеріс қабылданғанын тіркеу.

c) Үш жылдан кейін қайта өлшеу.

4. Жобалық жұмыс және оқушылардың климатқа қатыстыүрейі өзара қалай байланысты?

а) Жобалар үрейді арттырады, сондықтан бұл тақырыпты көтермеген жөн.

b) Жас ерекшелігіне сәйкес қолдан келетін әрекет үрейді басады және агенттілікті қалыптастырады.

c) Ешқандай байланыс жоқ, олар —мектеп жұмысының әртүрлі бағыттары.

5. Жобалармен және іс-шаралармен қамтылған оқушы санын қалай есептеуге болады?

а) Жыл бойы барлық іс-шараларға қатысушылар санын қосу арқылы.

b) Қайталап санамауүшін бірегей қатысушыларды санау арқылы.

c) Мектептегі оқушылардың жалпы санын көрсету арқылы.

6. Шағын мектеп 3.2критерийін орындау үшін не істеуі керек?

а) Ештеңе, бұл критерий оған қолданылмайды.

b) Әртүрлі жастағы топпен бір жобаны, мектепішілік қорғауды жүргізу және бір бірлестіктің жұмысын кесте бойынша қамтамасыз ету.

c) Кем дегенде бес үйірмеұйымдастыру.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

1. Білім беру мекемелеріндегі «Адал Азамат» бірыңғай білім беру бағдарламасы. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2024 жылғы 30 шілдедегі № 194 бұйрығы (өзгерістері бар), «Жасыл сабақтар» бағыты.https://prg.kz/document/?doc_id=36168083
2. Қазақстан Республикасының білім беру мекемелеріндегі экологиялық білім берудің бірыңғай стандарты. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2026 жылғы бұйрығының жобасы. 1-қосымша «Экологиялық білім берудің нәтижелілік көрсеткіштерінің жүйесі», 9-қосымша «Мектептің экологиялық «Жасыл клубы» туралы үлгілік ереже».

Орыс тіліндегі материалдар

1. Методические рекомендации по организации воспитательных мероприятий в рамках направления «Зелёные уроки». Национальная академия образования имени Ы. Алтынсарина, 2026. https://uba.edu.kz/
2. Методические рекомендации по формированию у учащихся начальных классов практических умений для решения экологических проблем через исследовательскую деятельность. Национальная академия образования имени Ы. Алтынсарина, 2023. https://uba.edu.kz/
3. SPARE/ШПИРЭ. Конкурс школьных проектов по ресурсо- и энергоэффективности «Энергия и среда обитания». Примеры ученических исследований и требования к оформлению работ. http://rusecounion.ru/spare-russia
4. Проект «Зелёные школы». Республиканский центр экологии и краеведения, Республика Беларусь. Руководство по организации школьного мониторинга силами учащихся. https://rcek.by/dokumenty-v-pomoshh/

Ағылшын тіліндегі материалдар

1. Eco-Schools: project-based learning within the seven steps (Эко-мектептер: жеті қадам шеңберінде жобаға негізделген оқыту).Экологиялық білім қоры (FEE). https://www.ecoschools.global/seven-steps-methodology
2. Green School Programme: How Green Is Your School? («Жасыл мектеп» бағдарламасы: мектебіңіз қаншалықты жасыл?). Centre for Science and Environment, Үндістан. Мектепке оқушылардың аудит жүргізу әдістемесі. https://www.greenschoolsprogramme.org
3. Green school quality standard: hands-on projects and initiatives («Жасыл» мектеп сапа стандарты: практикалық жобалар мен бастамалар).ЮНЕСКО, 2024. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390028
4. SchoolsSustainabilityGuide (Мектептерге арналған орнықты даму нұсқаулығы). WWF, 2022. Пәндермен және шығындар сметасымен байланысты оқушылық іс-қимылдар жиынтығы. https://www.wwf.org.uk/sites/default/files/2022-10/…

Тренерге арналған ұсыныстар

Бұл неліктен маңызды?

Мінез-құлық тұрақты әрекеттер арқылы өзгереді. Қалдықтарды бөлек жинау бірден әдетке айналмайды: ол үшін контейнерлер белгіленген жерлерде үнемі тұруы керек, кезекшілер әрекет тәртібін білуі керек, ал жиналған қайталама шикізат қайта өңдеушіге үнемі тапсырылып отыруы керек. Сондықтан экологиялық практикаларды құжаттау маңызды.

Модульдің екінші бөлімі мектептің жұмысының нәтижелерін бағалауға арналған. Оқушылардың қоршаған ортаға көбірек көңіл бөле бастағанынсезінунәтижені бағалауға мүмкіндік бермейді. Стандарт үш көрсеткішті өлшеуді ұсынады: оқушылар не біледі, тақырыпқа қалай қарайды және іс жүзінде қалай әрекет етеді. Осындай бағалау ең алдымен мектептің жұмысын талдау үшін қажет және оқушылардың қандай тақырыптардыәлі меңгермегенін және қандай практикаларқазіргі уақытта тек плакат бетінде ғана бар екенін анықтауға көмектеседі.

Нәтижелерді мектептер немесе сыныптар арасында емес, мектептің өзімен салыстырған дұрыс. Мысалы, бір сауалнаманы әртүрлі жылдардағы бірдей сыныптарда жүргізуге болады. Сыныптарды немесе мектептерді бір-бірімен салыстыру бағалауды бәсекелестікке айналдырады және жауаптардың шынайылығына әсер етуі мүмкін.

Екі критерий де қосымша болып табылады: күнделікті практикалар екі ұпаймен, ал оқу нәтижелері үш ұпаймен бағаланады.

Бұл не үшін қажет?Жабдықтың болуы күнделікті мінез-құлықты өзгертпейді. Суды үнемдеу оқушылар мен қызметкерлердің крандардың ағып тұрғанын байқап, оларды жабуынабайланысты; желдету және жалюзиді пайдалану күнделікті тәртіптің бір бөлігіне айналған кезде ғана тиімді болады. Сондықтан қажетті жағдай жасау ғана емес, сонымен қатар мінез-құлық ережелерін белгілеу де маңызды.

Оқушылар үшін мұндай практикалар олардың оқуының бір бөлігіне айналады. Олар өз әрекеттерінің салдарын нақты мысалдар арқылы көреді: мысалы, ағып кеткен кранды жөндегеннен бұрын және кейін су шығынын салыстыра алады немесе кабинеттегі температура әртүрлі желдету режимдері кезінде қалай өзгеретінін бақылай алады. Осылайша қоршаған орта туралы білім мектептегі нақты өмірмен байланыстырылады және біртіндеп орнықты әдеттерге айналады.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп оқушылардың қатысуымен ресурстарды үнемдеудің және жауапты мінез-құлықтың күнделікті практикаларын қалыптастырды және үнемі енгізіп келеді. Мұндай практикалар жергілікті құжатта: бұйрықта, мектептің экокодексінде, ережелерінде немесе кезекшілік кестесінде құжатталады. Ресурстарғаұқыпты қарау, климаттың өзгеруі және оның салдарына дайындық туралы көрнекіақпараттандыру жұмыстары жүргізіледі. Критерий он индикатордан тұрады, олардың әрқайсысына мектеп «иә» немесе «жоқ» деп жауап береді.

Индикаторларды төрт топқа бөліп қарастырған ыңғайлы.

1. Есептеу және ресурстар. Энергияны үнемдеу практикаларына шамдар мен техниканы өшіру, желдету режимі, қызып кеткен кезде жалюзи пайдалану жатады;суды үнемдеу тәжірибелеріне крандарды бақылау, ағып кетуді анықтау және жөндеу кіреді. Оқушылардың есептеу құралдарының көрсеткіштерін алуы мұнда қамтылмаған: ол міндетті 2.1критерийімен қамтылған және 3-компонентте қайталанбайды.
2. Қалдықтар мен заттар. Қалдықтарды бөлек жинау; қалдықтарды азайту, соның ішінде жеке қайта пайдалануға болатын бөтелкелерді пайдалану; асханада тамақ қалдықтарын өлшеу арқылы азайту; кітап, киім және кеңсе тауарлары сияқты заттарды айырбастау және қайта пайдалану.
3. Орта және аумақ. Жасыл аймақтарды, мектеп бақшасын, көкөніс бақшасын немесе жылыжайды күтіп-баптау; кабинеттердегі микроклиматты — температураны, ылғалдылықты және ауа сапасын бақылау.
4. Мінез-құлық және ақпараттандыру. Мектепке барар жолдағы тұрақты қимыл-қозғалыс — жаяу жүру, велосипед тебу, самокатжүргізу; экостендтер, плакаттар және инфографика арқылы көрнекі ақпараттандыру.

Мұны қалай істеу керек.

1. Бірінші жылға үш-төрт практика таңдаңыз. Арзан және айтарлықтай нәтиже беретіндерден бастаңыз: крандарды тексеру және ағып кетуді жөндеу, желдету мен жарық өшірурежимі, мектеп іс-шараларында бір рет қолданылатын ыдыс-аяқтанбас тарту.
2. Практиканы құжатпен бекітіңіз. Бұйрық, экокодекс, ереже немесе кезекшілік кестесі. Бұл критерийдің тікелей талабы: ауызша келісімдерге негізделген практикалар өзін-өзі бағалау кезінде ескерілмейді.
3. Оқушыларды қоса алғанда, жауапты тұлғаларды тағайындаңыз, олардың нақты не істейтінін сипаттаңыз. Әрбір практикада ұйымдастыруға жауапты ересек адам және орындауға жауапты оқушылар бар; кезекшілікті сыныптарға кесте бойынша бір тоқсанға бекіту ыңғайлы. «Суды үнемдеу» практика емес, ал «қабат кезекшісі күннің соңында дәретханалардағы крандарды тексеріп, кез келген ағып кету жағдайларын шаруашылық меңгерушісінің журналына жазып қояды»— практика.
4. Нәтижелерді көрнекілендіріңіз. Көрсеткіштердің динамикасын көрсететін стенд іс-әрекетке үндейтін плакатқа қарағанда тиімдірек: ай сайынғы электр энергиясын тұтыну кестесі, жиналған қайталамашикізат көлемі, жөнделген кран саны. Көрсеткіштерді экокомитет ай сайын жаңартып отырады.
5. Тоқсан сайын тексеріп отырыңыз. «Жасыл» комитет отырысында практикалар тізімін қарап, қайсысы қолданылып жатқанын, қайсысы тоқтатылғанын және қандай себептермен тоқтатылғанын белгілеңіз.
6. Ақпараттандыруды төтенше ауа райына дайындықпен байланыстырыңыз. Аптап ыстық толқындары, қарлы борандар немесе шаңды дауылдар кезіндегі іс-қимыл тәртібі, соның ішінде отбасыларды құлақтандыру және қашықтықтан оқытуға көшу тек мектеп әкімшілігіне ғана емес, оқушылар мен ата-аналарға да мәлім болуы керек.

Орындауды не растайды.Экокодекс, бұйрық, кезекшілік кестелері, мониторинг журналдары, стендтер мен ақпараттық материалдардың фотосуреттері, іс-шаралар жоспары.

Шешім қабылданатын аймақтарда көмекші тақтайшалар қою. Жарық қосқышының жанында шамды өшіру туралы еске салғыш; кранның жанында суды үнемдеп пайдалану туралы еске салғыш; принтердің жанында екі жақты басып шығару туралы еске салғыш; контейнерлердің жанында қай қалдықты қайда салу керек екені туралы ақпарат. Сондай-ақ жекелеген қалдық фракциялары түрлерін жинау маршрутын және ауыз су нүктесін белгілеуге болады.

Сыныптар арасында челлендж өткізу. Шектеулі уақыт аралығында сыныптар өлшенетін көрсеткіш бойынша жарысады: су тұтыну, тамақ қалдықтарының мөлшері, жиналған қайталама шикізат көлемі. Уақыт аралығын, көрсеткішті және өлшеу әдісін алдын ала анықтау маңызды.

Деректер сөресін орнату. Дәліз сияқты тұрақты жерде оқушылар су мен энергияны тұтыну, жиналған қайталама шикізат,басқа да жобалардың нәтижелері сияқты мектеп көрсеткіштерін үнемі жаңартып отырады.

Болашақ сценарийлері бойынша сабақтар өткізу. Оқушылар жиырма жылдан кейінөздері тұратын қаланың дамуының екі сценарийін сипаттайды: ештеңені өзгертпесе не болады жәнеұдайы шара қолданса не болады. Содан кейін олар екінші сценарийде болашақ өз әрекеттеріне байланысты болатынын байқайды. Нәтижелерді оқушылардың климаттың өзгеруіне қатысты көзқарасы туралы сауалнамаға жауаптармен салыстыруға болады.

Бұл не үшін қажет?Өлшемесе, мектептер өз жұмысының нәтиже берген-бермегенін түсіне алмайды. Іс-шаралар саны мен оларға қатысқан оқушы саны жұмыс көлемін көрсетеді, бірақ балалардың білімі мен мінез-құлқы өзгергенін көрсетпейді. Үнемі бағалау қай бағыттар нәтиже беріп жатқанын,ал қайсысында түзетулер қажет екенін анықтауға көмектеседі. Сонымен қатар мектептер жинаған деректер ел деңгейінде климаттық білім берудің тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп үш блок бойынша сауалнама немесе диагностикалық жұмыс жүргізеді:

білім — климаттың өзгеруінің себептері мен салдарын және ресурстарды сақтау негіздерін түсіну;

көзқарас — әрекет етуге дайындық және жағдайға әсер ету мүмкіндігін сезіну;

мінез-құлық — оқушының мектепте және үйде іс жүзінде жасайтын әрекеті.

Өлшеу таңдалған бақылау сыныптарында, мысалы, 4, 9 және 11 сыныптарда жүргізіледі. Келесі оқу жылында нәтижелерді салыстыру үшін өлшеу сол сыныптарда қайталанады. Алынған деректер мектептің жылдық жоспарын түзету үшін пайдаланылады. Мектеп өз сауалнамасын жасай алады немесе үлгілік сауалнаманы пайдалана алады (Ү20-қосымша).

Сауалнаманың үш блогы Экологиялық білім берудің бірыңғай стандартының жобасында көрсетілген экологиялық құзыреттіліктің компоненттеріне: білім когнитивтік компонентке, көзқарас құндылық-мәндік компонентке, ал мінез-құлық іс-әрекет компонентіне сай. Сонда көрсетілген дамудың үш деңгейін нәтижелерді сипаттау үшін пайдалануғаболады: негізгі, озық және жоғары.

Мұны қалай істеу керек.

1. Бағалау сыныптарын таңдаңыз. Төртінші, тоғызыншы және он бірінші сыныптар оқытудың әртүрлі деңгейлеріндегі нәтижелерді бағалауға мүмкіндік береді. Шағын мектеп үшін бір-екі сыныпты таңдау жеткілікті. Өлшеуді жыл сайын бірдей сыныптарда жүргізу маңызды; әйтпесе нәтижелерді дәл салыстыру мүмкін болмайды.
2. Қысқа сауалнама жасаңыз. 15-20 сұрақ жеткілікті: әр блок үшін 5-7 сұрақ. Тым ұзын сауалнаманы оқушылар құлықсыз толтыруы мүмкін. Мінез-құлық туралы сұрақтар ниеттерге емес, нақты әрекеттерге қатысты болуы керек. Мысалы, «Сен су құятын бөтелкеңді мектепке қаншалықты жиі әкелесің?» деген сұрақ нақты мінез-құлық туралы білуге көмектеседі, ал «Сенің ойыңша, суды үнемдеу маңызды ма?» деген сұрақ тек көзқарасты ғана көрсетеді.
3. Анонимділікті қамтамасыз етіңіз. Сауалнама оқушыны бағаламайды және оның бағаларына әсер етпейді. Сол туралы сауалнаманытолтырмас бұрын хабарлау қажет. Әйтпесе оқушылар мектеп күтетін жауаптарды таңдауымүмкін.
4. Үреймен қалай жұмыс істеу керектігін алдын ала шешіңіз. «Көзқарас» блогында климаттың өзгеруіне байланысты үрей туралы сұрақтар болуы мүмкін, ал кейбір оқушылардың жауаптарындаүрей деңгейі жоғары болуы мүмкін. Сауалнаманы жүргізбес бұрын нәтижелерді кім талдайтынын, мектеп психологы аты-жөнін көрсетпей жиынтық деректерді алу үшін қандай форманы қолданатынын,қандай да бір сыныпта үрей деңгейі орташа деңгейден айтарлықтай жоғары болса, мектеп не істейтінін анықтаңыз. Әдетте сол сыныппен әңгімелесуді және оқушыларды 8-модульде сипатталғандай, қолдан келетін іс-әрекетке тартуды қамтиды.
5. Сауалнаманы екі рет жүргізіп, нәтижелерін салыстырыңыз. Оқу жылының басындағы бірінші сауалнама бастапқы деңгейді, ал екіншісі жылдың соңында сол сауалнаманы пайдаланып жүргізіледі. Әрбір блок бойынша нәтижелерді бөлек талдаңыз. Мысалы, егер білім артса, бірақ мінез-құлық көрсеткіштері мүлдем дерлік өзгеріссіз қалса, оқушылардың алған білімін іс жүзінде қолдануға мүмкіндіктері жоқтығын көрсетуі мүмкін.
6. Нәтижелерді талқылап, жоспарды түзетіңіз. Мұғалімдер кеңесінде немесе «жасыл» комитетте аналитикалық анықтаманы қарап шығыңыз. Нәтижелерге сүйене отырып, мектеп жұмысында нені өзгерту керектігін анықтаңыз және жылдық жоспарға түзетулер енгізіңіз.

Орындауды не растайды.Сауалнама мәтіні, өлшеуге дейінгі және кейінгі нәтижелер, аналитикалық анықтама, нәтижелерді қарау хаттамасы, қамтылған параллельдер тізімі және қатысушы саны.

1. Бір параллельді таңдап, мектептің сол туралы не білгісі келетінін бір сөйлеммен сипаттаңыз.
2. Әр қатысушы үш блоктың әрқайсысына екі сұрақтан өз бетінше жазады: білім, көзқарас, мінез-құлық.
3. Сұрақтарды бірге жинап, қайталанатын сұрақтарды және мектеп тұрғысынан тек бір ғана «дұрыс» жауабы бар сұрақтарды сызып тастаңыз.
4. «Мінез-құлық» блогын тексеріңіз: әрбір сұрақ пікір туралы емес, факт туралы сұрауы керек. Тексеруден өтпегендерін қайта жазыңыз.
5. Жиынтықты он екі сұраққа дейін қысқартып, жауап нұсқаларын анықтаңыз. Жабық сұрақтар ашық сұрақтарға қарағанда жақсырақ, себебі оларды бір жылданкейін салыстыруға болады.
6. Сауалнаманы кім, қашан жүргізетіні және нәтижелерді кім өңдейтіні туралы келісіңіз.
7. Егер «мінез-құлық» блогының нәтижелері «білім» блогының нәтижелерінен айтарлықтай төмен болса, мектеп қандай шешім қабылдайтынын жазыңыз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. Күнделікті практика 3.3-критерий бойынша есептелуі үшін қандай шарт міндетті?

а) Практика тәрбие жұмысы туралы есепте көрсетілген.

b) Практикажергілікті құжатпен бекітілген, үнемі орындалып тұрады және оқушыларды тартады.

c) Практикатуралы ата-аналар жиналысында айтылды.

2. Мектептегі ақпараттық стендтебәрінен де жақсы жұмыс істейтінне?

а) Су мен электр энергиясын үнемдеуге шақыру.

b) Оқушылар жүргізетін мектеп көрсеткіштерінің динамикасы графигі.

в) Өткен іс-шаралардан фотосуреттер.

3. 3.5-критерий бойынша оқу нәтижелерін өлшеу қандай үш блокты қамтиды?

а) Білім, көзқарас, мінез-құлық.

ә) Оқу үлгерімі, сабаққа қатысу, іс-шараларға қатысуы.

в) Бастауыш, орта және жоғары сынып.

4. Неліктен бақылау параллельдерін жылдан жылға өзгертугеболмайды?

а) Бұғанбақылау парағын толтыру ережелерімен тыйым салынған.

b) Әйтпесе нәтижелерді салыстыру мүмкін емес және динамика көрінбейді.

в) Сынып жетекшілерінің жұмыс жүктемесіне байланысты.

5. Білім блогы жоғары нәтиже көрсетсе, ал мінез-құлық блогы төмен нәтиже көрсетсе, нені білдіреді?

а) Сауалнаманы құрастыруда қате кеткен.

ә) Оқушыларда ақпарат емес, мектепте әрекет ету мүмкіндігі жетіспейді.

в) Оқушылардың оқуға деген ынтасы төмен.

6. Өңдеуден кейін өлшеу нәтижелерімен не болады?

а) Келесі тексеруге дейін сақталады.

ә) Педагогикалық кеңесте немесе «жасыл» комитетте қарастырылады және жылдық жоспарды түзету кезінде ескеріледі.

c) Жеңімпаз сыныптарды көрсете отырып жарияланады.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

1. Қашықтықтан оқыту бойынша оқу процесін ұйымдастыру ережелері. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2023 жылғы 27 қарашадағы № 349 бұйрығы. Қашықтықтан оқыту форматына көшу шарттары, соның ішінде қолайсыз ауа райы жағдайлары мен төтенше жағдайлар. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300033682
2. Экологиялық мәдениетті дамытудың 2024-2029 жылдарға арналған «Таза Қазақстан» тұжырымдамасы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 31 қазандағы № 910 қаулысы. Оқушыларды қоршаған ортаны қорғау іс-шараларына тартудың нысаналы индикаторлары. https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000910

Орыс тіліндегі материалдар

1. Методические рекомендации по формированию экологической и гражданской ответственности обучающихся в рамках принципа «Таза Қазақстан». Национальная академия образования имени Ы. Алтынсарина, 2026. Формы воспитательной работы и подходы к оценке её результатов. https://uba.edu.kz/
2. Проект «Зелёные школы». Республиканский центр экологии и краеведения, Республика Беларусь. Руководство по мониторингу: пример ступенчатой системы подтверждения результатов работы школы. https://rcek.by/dokumenty-v-pomoshh/

Ағылшын тіліндегі материалдар

1. Greening curriculum guidance: teaching and learning for climate action (Білім мазмұнын экологияландыру бойынша нұсқаулық).ЮНЕСКО, 2024. Сауалнама құрылымы сүйенетін үш өлшем бойынша білім беру нәтижелері. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390022
2. Greenschoolqualitystandard: everydaysustainablepractices («Жасыл» мектеп сапа стандарты: күнделікті орнықты тәжірибелер). ЮНЕСКО, 2024. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390028
3. Eco-Schools: monitoring and evaluation (Эко-мектептер: нәтижені бағалау).Экологиялық білім қоры (FEE). Мониторинг пен бағалау арасындағы айырмашылық, «бұрын - қазір»салыстыру ережесі. https://www.ecoschools.global/seven-steps-methodology

Тренерге арналған ұсыныстар

Бұл неліктен маңызды?

Алдыңғы модульдерде сипатталғанның бәрін адамдар орындайды. Комитет құру туралы бұйрық жергілікті материалдарды пайдалана отырып, климат туралы сабақ өткізе алатын мұғалімнің орнын баса алмайды. Қалдықтарды бөлек жинауға арналған контейнерлер бөлек жинаудыңмәнін түсінетін техникалық жұмыскерлерсіз жұмыс істемейді.

Анықтама үшін: ЮНЕСКО-ның 2021 жылғы шолуында келтірілген педагогтар арасындағы сауалнамаға сәйкес (Getting every school climate-ready. ЮНЕСКО, 2021) мұғалімдердің шамамен 95%-ы климаттың өзгеруі туралы тақырыпты оқуты маңызды деп санайды, бірақ 40%-дан азы ғана оны оқытуда өзін сенімдісезінеді. Климаттың өзгеруінің өз аймағына әсерін тек үштен бір бөлігі ғана түсіндіре алады, ал бесеуінің біреуііс жүзіндегі әрекеттерді түсіндіре алады. Респонденттердің шамамен 55%-ы осы тақырып бойынша оқытудан өткен, ал жартысынан азы мектептерінде климаттық іс-қимыл жоспары бар екенін хабарлады.

Бұл алшақтық тек даярлық көлеміне ғана емес, сонымен қатар оның мазмұнына да қатысты. Дәл сол деректер педагогтардың тақырыптың теориялық бөлігіне деген сенімі практикалық бөлігіне қарағанда шамамен екі есе жоғары екенін көрсетеді: шамамен 40%-ы климаттың өзгеруінің себептері мен механизмдерін түсіндіруге дайын, ал бесеуінің біреуі ғана қалай әрекет ету керектігін түсіндіруге дайын. Егер бағдарлама тек климат туралы ғана білім берсе, бұл ауытқу сақталады. Оқыту әдіснамалық бөлікті қамтыған кезде ғана шынымен пайдалы болады: сабақты өз мектебіңіздің деректерінесүйене отырып қалай құрастыру керек, жобалық жұмысты қалай ұйымдастыру керек, тақырыпты балалармен қалай талқылау керек және оларға үрейден іс-әрекетке көшуге қалай көмектесу керек.

Халықаралық TALIS 2024 зерттеуінің нәтижелері Қазақстан Республикасында жас педагогтарға арналған тәлімгерлік және бейімдеу практикаларының жақсы дамығанын және жұмысқа деген жоғары қанағаттанушылығын көрсетеді. Сонымен қатар зерттеу мұғалімдердің шешім қабылдауда шектеулі дербестігі мен әлсіз қатысуын атап өтеді (Results from TALIS 2024, Қазақстан бойынша елдік анықтама. ЭЫДҰ, 2025). «Жасыл» мектеп үшін бұл формальды қатысу механизмдері — «жасыл» комитет, бірлескен жоспарлау және ортақ жауапкершілік — курстарментең дәрежеде маңызды екенін білдіреді.

Үйлестіруші мен педагогтардыңосы бағыттағы жұмысы уақытты қажет етеді. Егер ол тек жеке бастамаға сүйенсе, оны жалғастыру әрбір қызметкердің ресурсына байланысты. 4.5-критерий ынталандыру жүйесіндегі осы үлесті ескеру және қызметкерлердің ауысуына қарамастан жұмысты сақтау үшін қажет.

Бұл компонент бір міндетті критерийді қамтиды: мұғалімдердің біліктілігін арттыру. Оны орындаған мектепте есептік жыл ішінде климат және орнықты даму бойынша біліктілікті арттыру бағдарламасын аяқтаған кемінде бір мұғалім болуы керек.

Бұл не үшін қажет? Материалға сенімсіз мұғалім оқулықтың мазмұнымен шектеліп, жауаптарын білмейтін сұрақтардан қашқақтайды, ал оқушылар дәл сондай сұрақтарды қояды. Біліктілікті арттыру курсы құрылымдалған мазмұнды, тақырып бойынша оқыту әдістерін және практикалық шараларды талқылауға дайындықты қамтамасыз етеді. Қосымша жұмыс жүктемесі туындамайды: оқыту педагог талаптарғасай біліктілігін арттыру аясына кіреді.

Бұл критерий нені қамтиды? Педагогтар климат, қоршаған ортаны қорғау және орнықты даму бойынша біліктілікті арттыру курстарынан өтеді. Бағдарламалар кем дегенде 72 сағатты құрайды және педагогтарды аттестаттау кезінде есепке алынады. Курс мазмұны климаттың өзгеруінің балалар денсаулығына әсерін, төтенше жағдайлардағыіс-қимыл тәртібін, климаттық сауаттылықты, мектеп пен қоғамдастық деңгейіндегі практикалық бейімделу шараларын қамтуы мүмкін.

Мұны қалай істеу керек.

1. Оқуға бірінші болып кім баратынын анықтаңыз. Бірінші жылыкем дегенде орнықты даму үйлестірушісі, директордың орынбасары және 3.1-критерий бойынша негізгі жұмыс жүктемесін қамтамасыз ететін пәндерден сабақ беретін екі-үш мұғалім баруы керек.
2. Өтініш бермес бұрын бағдарламаны қарап шығыңыз. Сағат санына, практикалық бөлігіне, оқу аяқталғаннан кейін берілетін сертификатқамән беріңіз.
3. Оқытуды курсқа өтініш беруге алдын ала қосыңыз. Жоспарлау жалпы тәртіпте білім басқармасы арқылы жүзеге асырылады; «жасыл» тақырыптар бойынша оқыту үшін бөлек процедура қажет емес.
4. Мектеп ішінде оқытуды ұйымдастырыңыз. Курстан кейін педагогұжым үшін екі-үш сағаттық сабақ өткізеді және материалдарды ортақ папкағасалады. Бұл бір уақытта 4.3критерийін орындауға және оқыту нәтижелерін басқа қызметкерлерге таратуға мүмкіндік береді.
5. Курстан кейінгі қолдауды ұйымдастырыңыз. Бағдарлама аяқталғаннан кейін оператор ұйым әдістемелік қолдау көрсетуді жалғастырады: кеңес береді, өткен сабақтарды талдауға көмектеседі және материалдарға қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Курстан кейін бірден тәлімгерлермен байланыс болып тұрған кезде сондай қолдауды сұратыңыз.
6. Оқытуды есепке алып отырыңыз. Өзін-өзі бағалау үшін есептік жылда оқытылған мұғалім саны, курстар мен бағдарламалардың атаулары және берілген куәлікдеректемелері қажет болады. Бір файл арнап, құжаттар келіп түскен сайын оны толықтырып отырған дұрыс.
7. Тек пән мұғалімдерімен шектелмеңіз. Бұл жұмысқа тек биология және география мұғалімдері ғана емес, сонымен қатар сынып жетекшілері, ұйымдастырушы мұғалім, мектеп психологы және директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары да қажет.

Орындауды не растайды.Сертификаттар немесе біліктілікті арттыру сертификаттары, курс бағдарламасы және оператор ұйым туралы ақпарат.

Компоненттегі қалған төрт критерий қосымша болып саналады. Олардың үшеуі екі ұпаймен, біреуі бір ұпаймен бағаланады және ешқайсысы жұмыс уақытынан басқа бюджетті қажет етпейді.

Бұл не үшін қажет? Мұғалімдер үшін басты кедергі — сабақ дайындауға кететін уақыт пен күш. Дайын сабақ сценарийлері, деректер жиынтығы және презентациялар жұмысты айтарлықтай азайтады және тақырыпты басқаша жағдайда мүлдем қарастырмайтын мұғалімдергеөз сабақтарына енгізуге көмектеседі. Материалдарға ортақ қолжетімділік тағы бір мәселені шешеді: мектеп жұмысы сақталады және қызметкерлер ауысқан кезде де қолжетімді болып қалады.

Бұл критерий нені қамтиды? Педагогтарорнықты даму бойынша әдістемелік материалдарға, соның ішінде цифрлық ресурстарға — ұлттық және аймақтық онлайн ресурстар мен платформаларға қолжетімділікпенқамтамасыз етілген. Материалдар бір жерде жиналған, көп мұғалімге мәлім, сабақтарды дайындауда шынымен қолданылады және мезгіл-мезгіл жаңартылып отырады.

Мұны қалай істеу керек.

1. Бұлттық сақтау орнында немесе мектеп дискісінде бір ортақ папкаашып, оны жүргізуге жауапты тұлғаны тағайындаңыз.
2. Материалдарды санаттарға бөліңіз: пән бойынша сабақ сценарийлері, сынып сағаттарына арналған материалдар, оқушылардың жобаларына арналған құралдар, мектеп деректері мен нысандары, сыртқы платформаларға сілтемелер.
3. Әрбір «жасыл» сабақтан кейін папканыпедагогтардың өз әзірлемелерімен толықтырыңыз.
4. Әдістемелік бірлестіктің отырысында материалдар тізімін бекітіп, шешімді хаттамаға енгізіңіз. Хаттама растаушы құжат болады.
5. Тізімді жылына бір рет қайта қарап шығыңыз: ескірген және енді пайдаланылмайтын материалдарды алып тастаңыз.

Орындауды не растайды. Материалдар мен сілтемелер тізімі, әдістемелік бірлестіктің хаттамасы, ортақ папкаға сілтеме, бұйрық.

Бұл не үшін қажет? Мектептегі әріптестің тәжірибесі сыртқы курс материалдарына қарағанда тезірек меңгеріледі, себебі ол бірдей жағдайларда, бірдей оқушылармен және бірдей кесте шеңберінде тексерілген. Тәжірибе алмасу ұжым деңгейіндегі практиканы нығайтады және «жасыл» мектепті бір адамның жұмыс ретінде қабылдауды азайтады.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектепішілік тәжірибе мен білім алмасу ұйымдастырылған: ашық сабақтар, әдістемелік бірлестіктер,практикаларды талқылау. Іс-шараның форматы, тақырыбы, қатысушылары және тіркелген нәтижесі бар, ал оның нәтижелері мектеп жұмысында қолданылады. Оқу жылында арнайы ұйымдастырылған бір іс-шара жеткілікті, бірақ кесте жасаған дұрыс.

Мұны қалай істеу керек.

1. Оқу жылына арналған әдістемелік жұмыс жоспарына тақырып бойынша екі-үш іс-шара қосып, оларды тоқсандарғабөліңіз.
2. Форматтарды кезектестіріңіз: әдістемелік шеберхана, кейінгі талдауменашық сабақ, нәтиже бермеген нәрселерді қысқаша талқылау.
3. Егер тақырып жұмысына қатысты болса, шаруашылық меңгерушісі мен асхана қызметкерлерін осындай кездесулерге шақырыңыз. Бұл шешім қабылдауды тездетуге көмектеседі.
4. Нәтижелерді хаттама немесе қатысушылар жұмысқа алатын шешімдер мен әрекеттерді тізімдейтін қысқаша жазба түрінде ресімдеңіз.
5. Бір тоқсаннан кейін тізімге қайта оралып, жоспарлағанның ішінде не қолданылғанын тексеріңіз.

Орындауды не растайды. Әдістемелік бірлестік жоспарлары, хаттамалар, іс-шаралар бағдарламалары, ашық сабақ материалдары.

Бұл не үшін қажет? Энергияға, суға және қалдықтарға қатысты күнделікті шешімдердің айтарлықтай бөлігін педагог емес адамдар қабылдайды. Дәліздердегі жарықтандыру, тазалау әдістері мен құралдарды, контейнерлердіңішіндегісін өңдеу, асханадағы тамақ қалдықтарының көлемі —техникалық, қызмет көрсету және тамақтандыру жұмыскерлерінің міндеті. Олардың қатысуынсыз 2-компоненттің нәтижесіне қол жеткізу мүмкін емес.

Бұл критерий нені қамтиды? Техникалық және қызмет көрсету жұмыскерлеріне, сондай-ақ асхана қызметкерлеріне ресурстарды үнемдеуге және салауатты қоршаған ортаны сақтауға қатыстынұсқау берілген және тиісті шараларға қатыстырылады. Олар нақты міндеттерді орындайды: ағып кетулерді бақылайды, жарықтандыруды басқарады, қалдықтарды бөлек жинауды қамтамасыз етеді, тамақ қалдықтарын азайтады және тазалау құралдарын қауіпсіз пайдаланады.

Мұны қалай істеу керек.

1. Оқу жылының басында нұсқама беріп, оны қызметкерлер ауысқан кезінде қайталаңыз. Оңтайлы формат — нақты жағдайлар талданатын шамамен бір жарым сағатқа созылатын қысқа дәріс.
2. Қатысушылардың жұмысына қатыстысынғана талқыға салыңыз. Оларға есептеу құралдарының қайда орналасқанын, ағып кетуді қалай анықтау керектігін, бөлек жиналған фракцияларды қайда тапсыру керектігін, агрессивті тазалау құралдары несімен қауіпті екенін көрсетіңіз.
3. Апта сайын сантехниканы тексеруді ұйымдастырыңыз. Жауапты тұлғаны тағайындаңыз және нәтижелерді журналға жазу туралы келісіңіз.
4. Асхана қызметкерлерімен бөлек жұмыс істеңіз: науадағы тамақ қалдықтарын өлшеуді ұйымдастырыңыз, бір рет қолданылатын ыдыс-аяқтанбас тартуды талқылаңыз және тамақ қалдықтарымен жұмыс істеу тәртібін талқылаңыз.
5. Қызметкерлерден бұл практикаларды орындауға не кедергі келтіріп жатқанын сұраңыз. Олардың жауаптары көбінесе әкімшіліктің назарынан тыс қалатын нақты кедергілерді көрсетеді.
6. Нұсқама берілгенін журналға жазып алыңыз: күнін, тақырыбын және қатысушылардың тізімін көрсетіңіз.

Орындауды не растайды.Күні мен тақырыбыкөрсетілген нұсқама журналы, нұсқама бағдарламасы, аралау кестелері, фотосуреттер, қызметкерлерге арналған сауалнама нәтижелері.

Бұл не үшін қажет? «Жасыл» комитеттің жұмысын үйлестіру, оқушылық жобаларды басқару, «жасыл» сабақтарды дайындау және дерек жинау уақытты қажет етеді. Егер бұл жұмыс қызметкердің жалақысына кірмесе, оны жалғастыру әрбір қызметкердің мүмкіндіктеріне байланысты болады және негізгі жұмыс жүктемесі артқан кезде тоқтап қалуы мүмкін. Осыміндеттерді ынталандыру төлемдері саясатына қосу оларды қызметкер жұмысының ресми түрде танылған бөлігі ретінде бекітеді.

Бұл критерий нені қамтиды? Орнықты даму іс-шаралары қосымша төлемдер мен үстеме ақылар туралы ережелерге немесе еңбекті бағалау критерийлеріне енгізілген, педагогтар мұндай жұмыс үшін ынталандыру төлемдерін алады.

Мұны қалай істеу керек.

1. Қолданыстағы қосымша төлемдер туралы ережеге нақты міндеттерді қосыңыз: «жасыл» комитеттің жұмысын үйлестіру, оқушылардың эко-жобасын басқару, «жасыл» сабақтарды өткізу, ресурстарды бақылау, мектептің өзін-өзі бағалауын дайындау.
2. Әрбір міндетті тексерілетін жұмыс нәтижесі арқылы сипаттаңыз.
3. Өзгерістерді белгіленген тәртіпте келісіп, бұйрықпен бекітіңіз.
4. Келесі төлем кезінде жаңа критерийлерді қолданыңыз.
5. Жылына бір рет тізімді қайта қарап шығып, қай міндеттердің көп уақытты алатынын көріңіз.

Орындауды не растайды.Тиісті бөлімі бар ынталандыру төлемдері туралы ереже, бекіту туралы бұйрық, төлем жасау туралы бұйрықтар.

1. Мектептің алдағы жылға арналған міндеттерін анықтаңыз. 2-9 модульдеріне сүйене отырып, мектеп орындауды жоспарлап отырған стандарттыңміндеттері тізімін жасаңыз.
2. Білім мен дағдыларға деген қажеттіліктерді анықтаңыз. Әрбір міндет үшін қандай білім мен дағдылар қажет екенін және мектеп қызметкерлерінің қайсысы оларды меңгергенін көрсетіңіз.
3. Кемшіліктерді анықтаңыз. Оларды сыртқы оқыту арқылы жойылатын және ішкі тәжірибе алмасу арқылы шешілетін деп бөліңіз.
4. «Басталмаған/жұмыс барысында/орындалды» шкаласын пайдаланып қысқаша диагностика жүргізіңіз. Климат тақырыбы игерілді ме, тексеріңіз; педагогтар жобаға негізделген оқытуды пайдалана ма, мектеп деректерімен жұмыс істеп жатыр ма; олар аптап ыстық, қарлы боран, су тасқыны және шаңды дауылдар кезіндегі өз рөлдерін біле ме; сынып жетекшілері мен психолог климатқа қатысты үрейменжұмыс істеуге дайын ба; техникалық және қызмет көрсету жұмыскерлеріне, сондай-ақ асхана қызметкерлеріненұсқау берілген бе; қызметкерлердің үлесі ынталандыру жүйесінде де, жұмыс жүктемесін бөлуде де ескерілген бе. Жоспарда «басталмаған» деп белгіленгенміндеттерді бірінші кезекте қосыңыз.
5. Оқытатын екі-үш қызметкерді анықтаңыз. Мектеп осы оқу жылында кемінде 72 сағаттық бағдарламаға жіберетін қызметкерлерді таңдап, таңдауыңызды негіздеңіз.
6. Каскадты оқыту бағдарламасын жоспарлаңыз. Алынған білім мен материалдарды басқа қызметкерлермен кім, қашан және қандай форматта бөлісетінін анықтаңыз.
7. Техникалық және қызмет көрсету қызметкерлері, сондай-ақ асхана қызметкерлері үшін бөлек оқыту жоспарлаңыз. Оқытудың тақырыптарын, форматын және уақытын көрсетіңіз.
8. Ынталандыру төлемдері туралы ережегеарналған екі-үш бапты тұжырымдаңыз және олардың әрқайсысының орындалуын растайтын құжатты көрсетіңіз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. 4.1критерийін орындауды қамтамасыз ететінбіліктілікті арттыру бағдарламасының ұзақтығы қандай?

a) Егер нәтижесінде құжат берілсе,кез келген.

б) 72 сағаттан кем емес.

в) 16 сағаттан кем емес.

2. Педагог курстан оралғаннан кейін әсердің бірреттік болыпқалмауын қамтамасыз ету үшін не істейді?

а) Курстың мазмұны туралы әкімшілікке есеп береді.

ә) Ұжымда сабақ өткізеді және материалдарды мектептің ортақ папкасына салады.

в) Оқушыларға бөлек факультатив жүргізеді.

3. Неліктен 4.2критерийі материалдарға баршаның қол жеткізуін талап етеді?

а) Тексерушілер үшін солай ыңғайлырақ.

b) Қызметкерлер ауысқан кезде практика жойылып кетпеуі және педагогтардың көпшілігіне қолжетімді болуы үшін.

в) Әдістемелік әдебиетке кететін шығындарды азайту үшін.

4. 4.4критерийі бойынша жұмыс кімдерді қамтуы керек?

а) Тек жаратылыстану пәнінің мұғалімдерін.

b) Техникалық және қызмет көрсетуші жұмыскерлерді және асхана қызметкерлерін.

c) Тек ғимаратқа жауапты тұлға ретінде шаруашылық меңгерушісін ғана.

5. Неліктен орнықты даму іс-шаралары ынталандыру төлемдері туралы ережеге енгізіледі?

а) Мектептің жалпы жалақы қорын көбейту үшін.

ә) Жеке адамның ынта-жігеріне қарамастан, жұмыстың мойындалып, жалғасуы үшін.

в) Білім беруді басқару органының талаптарын орындау үшін.

6. Мұғалімдер арасында жүргізілген халықаралық сауалнамалардың деректері нені көрсетеді?

а) Педагогтар климаттың өзгеруі тақырыбын маңызды деп санамайды.

ә) Барлығы дерлік тақырыпты маңызды деп санайды, бірақ қырық пайыздан азы ғана оны сенімді түрде оқытады.

c) Педагогтардыңкөпшілігі осы тақырып бойынша арнайы дайындықтан өткен.

7. Біліктілікті арттыру бағдарламасының қандай мазмұны «жасыл» мектеп тәсіліне сәйкес келеді?

а) Климаттың өзгеруінің себептері мен механизмдері туралы ғылыми ақпарат.

ә) Білім, көзқарастармен жұмыс және практикалық әрекеттер, сондай-ақ оларды оқыту әдістері.

c) Халықаралық климаттық келісімдер мен ұлттық бағдарламаларға шолу.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

• Педагогтардың біліктілігін арттыру курстарын ұйымдастыру және жүргізу, сондай-ақ педагогтың қызметін курстан кейінгі қолдау қағидалары. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 28 қаңтардағы № 95 бұйрығы (өзгерістері мен толықтырулары бар).https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1600013420
• Педагогтардыаттестаттау ережелері мен шарттары (қолданыстағы редакцияда). Аттестаттау кезінде аяқталған оқуды есепке алу тәртібі. https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1600013317

Орыс тіліндегі материалдар

• Компетенции педагогов в области образования для устойчивого развития. Европейская экономическая комиссия ООН, 2022. Основа для описания того, чему должен научиться педагог. https://unece.org/sites/default/files/2022-05/ece_cep_ac.13_2022_5_r_0.pdf
• Образование в интересах устойчивого развития: цели обучения. ЮНЕСКО, 2017. Описание компетенций устойчивого развития, применимое при выборе программы повышения квалификации. https://www.oneplanetnetwork.org/sites/default/files/…
• «Климатическая шкатулка», раздел для педагогов. ПРООН. Материалы для повышения квалификации и рекомендации по интеграции климатической тематики в разные предметы. https://climate-box.com/ru/

Ағылшын тіліндегі материалдар

• Educators at the heart of greening education: a climate resilience toolkit for policymakers (Педагогтар білім беруді экологияландыру шебінде).ЮНЕСКО, Education International, Білім беру саласындағы жаһандық серіктестік және ЮНИСЕФ, 2026. Климаттық дағдарыс кезінде даярлау, қауіпсіздік және жұмыс жағдайларын қоса алғанда, педагогтарды қолдаудың бес бағыты. https://www.globalpartnership.org/node/document/download/…
• Gettingeveryschoolclimate-ready (Климаттың өзгеруіне әрбір мектепті қалай дайындау керек). ЮНЕСКО, 2021. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379591
• GreenComp: theEuropeansustainabilitycompetenceframework (Орнықты даму саласындағы еуропалық құзыреттілік шеңбері).Еуропалық Комиссияның Бірлескен зерттеу орталығы, 2022. https://joint-research-centre.ec.europa.eu/…
• Greening curriculum guidance: teaching and learning for climate action (Білім мазмұнын экологияландыру бойынша нұсқаулық).ЮНЕСКО, 2024. Біліктілікті арттыру курсының мазмұнын бағалау үшін бағыт-бағдар. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390022
• Green school quality standard: greening every learning environment («Жасыл» мектеп сапа стандарты).ЮНЕСКО, 2024. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390028
• GreenClassroomProfessionalCertificate (Экологиялық сынып маманының сертификаты). Center for Green Schools, АҚШ Экологиялық құрылыс кеңесі. Педагогтарға, әкімшілерге және техникалық жұмыскерлерге арналған қысқа модульдік курс үлгісі. https://centerforgreenschools.org/…

Тренерге арналған ұсыныстар

Бұл неліктен маңызды?

Мектеп стандарттың көптеген міндеттерін жалғыз орындай алмайды. Бөлек жиналған қалдықтарды шығару қайта өңдеушіге, аулалар мен кіреберіс жолдардың жағдайы әкімдікке, ағаш отырғызу тәлімбақтар мен ата-аналарға, ал жасыл дағдылар бойынша мансаптық бағдар беру жергілікті кәсіпорындармен университеттерге байланысты. Керісінше бағытта бар: балалар мектепте үйренген практикаларды үйлеріне әкеледі,ал отбасылары арқылы олар қоғамда таралады.

Халықаралық құжаттарда «жасыл» мектеп жергілікті қоғамдастықтың орнықтылығының орталығы ретінде қарастырылады: мұнда тұрғындар климаттық тәуекелдер туралы біле алады, аптап ыстық немесе су тасқыны кезіндегі әрекеттерді талқылай алады, ал оқушылар өз жұмыстарының нәтижелері сыныптан тыс жерлерде де маңызды екенін көре алады.

Анықтама үшін: Экологиялық мәдениетті дамытудың 2024-2029 жылдарға арналған «Таза Қазақстан» тұжырымдамасында (ҚР Үкіметінің 2024 жылғы 31 қазандағы № 910 қаулысы) қоршаған ортаны қорғау іс-шараларына қатысатын оқушылардың үлесі бойынша нысаналы көрсеткіш қойылған: 2026 жылы 25%, 2029 жылға қарай 40%-ға дейін арттыру.

5-компонент табысты шешімдерді қалай кеңейту керектігін көрсетеді. Ресурстық орталықтар мен тәлімгерлік мұндай шешімдерді көрші мектептерге қосымша бюджеттік шығындарсыз таратуға мүмкіндік береді, ал Орталық Азия елдерінің «Жасыл мектеп» аймақтық платформасы соған аймақтық деңгейде платформа жасайды.

Компоненттің екі критерийі міндетті болып табылады. Олардыорындаған мектеп сыртқы ұйыммен кем дегенде бір белсенді серіктестік орнатқан, оқушылардың мектептен тыс қоршаған ортаны қорғау іс-шараларына қатысуын қамтамасыз етеді, жыл сайынғы қоғамда ағарту науқанын өткізеді. Екі талап та бюджеттік шығындарды талап етпейді.

Бұл не үшін қажет? Серіктес ұйым мектепке өзінде жоқ ресурстарды ұсынады: сарапшылық, жабдық, оқытуалаңы, қайталама шикізатты тапсыру арнасы, кәсіби жұмыс үлгілері. Сонымен қатар бірнеше мектеппен жұмыс істейтін ұйым белгілі бір практикалардың формальды сипатын байқай алады, сөйтіп мектептің жұмысына сырттан баға беруді қамтамасыз етеді.

Бұл критерий нені қамтиды? Сыртқы ұйыммен кем дегенде бір орнықты даму серіктестігі: жергілікті қоғамдастықпен, коммерциялық емес ұйыммен, бизнеспен, билік органымен, университетпен немесе мектепаралық желімен. Серіктестік сыртқы сараптама ресурстарын тартуға және жобаларды жергілікті қоғамдастық деңгейінде жүзеге асыруға бағытталған әрі бірлескен іс-шараларды, консультацияларды және кері байланысты қамтиды.

Мұны қалай істеу керек.

1. Ең жақын әлеуетті серіктестер картасын жасаңыз. Оларғаэкология және биология орталығы, ұлттық саябақ немесе қорық, қайталама шикізатты қайта өңдеуші немесе қабылдау пункті, сумен жабдықтау немесе жылумен жабдықтау ұйымы, метеостанция, тәлімбақ, университет немесе колледж, жергілікті кәсіпорын, әкімдіктің экология бөлімі, қоғамдық бірлестік кіруі мүмкін.

1. Өз кезегінде не ұсынатыныңызды көрсетіңіз. Бұл —маңызды қадам. Мектеп ағарту іс-шараларына арналған алаң, науқандарға қатысушыларды, бақылаулар мен деректер жинауда көмек, сондай-ақ мансаптық бағдар беру үшін аудитория ұсына алады.
2. Бір серіктестен және бір нақты істен бастаңыз. Экология мәселелері бойынша ынтымақтастық туралы жалпы келісім әдетте ешбір нәтижеге әкелмейді, ал нақты әрекеттер мен мерзімдер туралы келісім (мысалы, тоқсан сайын макулатура шығару және жылына бір рет сегізінші сынып оқушылары үшін сабақ өткізу) әдетте орындалады.
3. Қарым-қатынасты жазбаша түрде ресімдеңіз. Келісім, меморандум немесе ниет туралы хат. Бұл құжат қызметкерлер ауысқан жағдайда сабақтастықты қамтамасыз етеді.
4. Әр тараптан жауапты тұлғаны тағайындаңыз. Әйтпесе серіктестік жай ғана қағаз жүзінде қалады.
5. Жылына бір рет нәтижелерді қорытындылаңыз. Серіктеспен қысқа кездесу өткізіңіз: не нәтиже бергенін және нені өзгерту керектігін талқылаңыз. Оның пікірін жазып алыңыз.

Орындауды не растайды.Келісімдер мен меморандумдар, хаттар, бірлескен шаралар туралы есептер, жарияланымдар. Өзін-өзі бағалау кезінде белсенді серіктестіктердің саны және серіктестердің атаулары көрсетіледі.

Бұл не үшін қажет? Мектепте оқушылар таныс ортада болжамды жағдайлармен жұмыс істейді. Сыртқы іс-шараларға қатысу бейтаныс ересектермен өзара әрекеттесуді, нақты өмір жағдайларында жұмыс істеуді және тапсырманың ауқымын бағалауды талап етеді. Мұндай тәжірибе азаматтық ұстанымды қалыптастырады.

Бұл критерий нені қамтиды? Оқушылар мектептен тыс қоғамдық экологиялық іс-шараларды бастайды және оларға қатысады: көгалдандыру, аумақты тазалау, экскурсиялар, жорықтар, жергілікті науқандар. Мектеп оқушылардың «Адал Азамат» бірыңғай білім беру бағдарламасы аясындағы экологиялық іс-шаралар мен жобаларға қатысуын қамтамасыз етеді.

Мектеп тек сыртқы іс-шараларға қатысып қана қоймай, сонымен қатар тұрғындармен де байланыс орнатады: оқу жылында бір рет жергілікті қоғамдастық үшін өзінің ағарту науқанын өткізеді.

Мұны қалай істеу керек.

1. Оқу жылына күнтізбе жасаңыз. Іс-шараларды жыл мезгілімен байланыстырыңыз: күзде отырғызу және жинау, қыста құстарды тамақтандыру және ақпаратпен жұмыс істеу, көктемде сенбіліктер және бақылаулар, жыл соңында жорықтар мен экспедициялар.
2. Бастаманы оқушыларға беріңіз. Қайда бару керектігін және не істеу керектігін «жасыл» комитет пен оқушылардың өзін-өзі басқару органы ұсынсын. Оқушылардың өздерінен шығатын бастамалар әдетте көбірек қатысушыларды тартады.
3. Науқанды мазмұнмен байланыстырыңыз. Мысалы, жағажайды тазалау кезінде оқушылар тапқан қалдықтарды фракцияларға сұрыптап, санап, содан кейін олардың қайдан шыққанын талқылай алады. Осылайша науқан оқушыларға тек тазалаумен шектелмей, қалдықтардың қайдан келетінін түсінуге көмектеседі.
4. Қауіпсіздікті қамтамасыз етіңіз. Бұйрықтар мен нұсқамалар дайындаңыз, серіктерді тағайындаңыз, қатысушыларды қолғаппен және сумен қамтамасыз етіңіз, маршрутты алдын ала үйлестіріңіз. Жағалаудағы немесе жолдың маңындағы жұмыс үшін тәуекелдергебөлек бағалау жүргізіңіз.
5. Қатысуды «Адал Азамат» бағдарламасына кірістіріңіз. Бұл параллель есеп беру қажеттілігін жояды: қоршаған ортаны қорғау бастамаларын қолданыстағы бағдарлама аясында есепке алуға болады.
6. Есепті дәл жүргізіңіз. Іс-шара мектептен тыс ұйымдастырылған бөлек іс-шара болып табылады. Әр оқушыны, тіпті бірнеше іс-шараға қатысқан болса да, тек бір рет санаңыз.
7. Жыл сайынғы науқанға тақырып таңдаңыз. 2-модульден алынған мектептің климаттық тәуекелдер картасы негіз болуы керек. Тақырыпты жыл сайын қайта ойлап табудың қажеті жоқ: өз аймағыңызда шынымен не болып жатқанына назар аударыңыз —аптап ыстық толқындары, қарлы борандар, шаңды дауылдар, су немесе жылыту жүйесінің өшірілуі.
8. Тұрғындарға хабарлау форматын таңдаңыз. Бұл отбасыларға арналған жадынама, аулада немесе кіреберісте кездесу, жергілікті арналар мен топтарда жариялау,оқушылардың кездесудегі немесе серіктес ұйымдағы баяндамасы болуы мүмкін. Форматты тұрғындар аймақта нақты пайдаланатын арналарғақарай таңдаңыз.
9. Қамтуды және растауды бірдентіркеп алыңыз. Науқан кезінде қамтылған тұрғын саны, іс-шараның күні мен орны туралы деректер жинаңыз, материалдар мен фотосуреттерді сақтаңыз. Өзін-өзі бағалау кезінде сол ақпаратты табу қиын болуы мүмкін.

Орындауды не растайды.Іс-шаралар бағдарламалары мен есептері, фотосуреттер, қатысушылар тізімдері, жарияланымдар, шығу туралы бұйрықтар. Жыл сайынғы науқан бойынша— оның материалдары: жадынамалар, хабарландырулар, презентациялар, кездесу фотосуреттері, жергілікті БАҚ-тағы жарияланымдар.

Қалған екі критерий қосымша болып табылады. Отбасыларды қатыстыру екі ұпаймен бағаланады, ал тәжірибемен бөлісу және ресурстық орталықтың рөлі үш ұпаймен бағаланады.

Бұл не үшін қажет? Мектепте меңгерілген тәжірибелер көбінесе үйде қайталанбайды. Ата-аналардың қатысуы бұл олқылықты жояды және сонымен бірге мектепке қосымша ресурстар: көлік, құрал, отырғызу материалы және кәсіби білім береді. Аптап ыстық немесе қарлы боран кезінде мектеп әрекеттерінің тәртібін білетін отбасылар кестедегі өзгерістердібайсалдырақ қабылдайды.

Бұл критерий нені қамтиды? Ата-аналар мектептің орнықты даму бастамаларына: іс-шараларға, науқандарға және бірлескен жобаларға қатысады.

Мұны қалай істеу керек.

1. Қатысу табиғи түрде жүретін форматтардан бастаңыз: ағаш отырғызу, киім мен форма айырбастау жәрмеңкесі, отбасында қайталама шикізат жинау, жөндеу шеберханасы.
2. Ақша туралы емес, нақты әрекет немесе дағды туралы сұраңыз. Мысалы, ағаш кесетін маман табуда көмек сұрау әдетте мектепке көмек сұраудан гөрі жақсырақ қабылданады.
3. Ата-аналарды кәсіби білім иелері ретінде тартыңыз: жылу инженерлері, агрономдар, дәрігерлер, коммуналдық қызметкерлер. Сыныппен осындай бір кездесу бірнеше сабақты алмастыраалуы мүмкін.
4. Қатысудың нәтижелерін көрсетіңіз. Науқаннан кейін сайтта немесе ата-аналарға арналған чатта қанша адам қатысқанын, қанша қаражат жиналғанын және не өзгергенін көрсететін қысқаша есеп жариялаңыз.
5. Тіркеу парақтарын жүргізіңіз. Олар іс-шараның өткенін растайды және қатысушылар санын бақылауға көмектеседі.

Орындауды не растайды. Тіркеу парақтары, фотосуреттер, іс-шаралардың сипаттамалары, жарияланымдар.

Бұл не үшін қажет? Мектептің сипатталған және бөлісілген тәжірибесі басқа мектептердің сол мәселелерді шешуге жұмсайтын уақытын қысқартады. Білім беру жүйесі үшін бұл стандартты таратудың негізгі тетігі болып табылады, оған қосымша бюджеттік ресурстар қажет емес. Мектеп үшін бұл мойындалуды және кәсіби желігекіруді қамтамасыз етеді, ал педагогтар үшін аттестаттауға материалдар ұсынады.

Бұл критерий нені қамтиды? Мектеп өз тәжірибесін құжаттайды және аймақтық және ұлттық деңгейлерде басқа мектептермен тәжірибе алмасуға қатысады: форумдар, фестивальдар, жарияланымдар және вебинарлар. Жоғарырақ деңгейде мектеп басқа мектептер үшін ресурстық орталық немесе тәлімгер ретінде әрекет етеді,ал оның тәжірибесі бүкіл аймақта қайталанады.

Мұны қалай істеу керек.

1. Қарапайым схеманы қолдана отырып, бір жұмыс практикасын сипаттаңыз: не болды, не істелді, қанша ақша жұмсалды, не шықты, не істемегенжөн.
2. Сондай-ақ сәтсіз тәжірибелерді де сипаттаңыз. Қалдықтарды бөлек жинаудың бірінші жылы неге нәтиже бермегенін түсіндіру әріптестер үшін жетістіктер тізімінен гөрі пайдалырақ болады.
3. Қолайлы арна таңдаңыз: мектеп сайтындағы парақша, конференциядағы баяндама, аудандық семинар, вебинар немесе әдістемелік басылымдағы жарияланым.
4. Құжаттауды оқушыларға тапсырыңыз. Мектеп корреспонденттері, фото және бейнеесептер үйлестірушінің анықтамасына қарағанда айқынырақ материал береді. Сонымен қатар материалмен жұмыстың өзі бөлек білім беру нәтижесіне айналады.
5. Көрші мектепті тәлімгерлікке алыңыз. Тәлімгерлікті бастаудың жақсы жолы — өзін-өзі бағалау тізімін бірге толтыру.
6. Есеп жүргізіңіз: тәлімгер немесе ресурстық орталық ретінде қанша мектепті жүргізесіз және сол мектептерден растауларды сақтаңыз.

Орындауды не растайды. Жарияланымдар, бағдарламалар және баяндамалардың материалдары, презентациялар, мектептерден келген хаттар және кері байланыс, тәлімгерлік материалдары.

• Түлектер тәлімгер ретінде. Мектеп түлектері сыртқы серіктестерге қарағанда оқушылардың жобаларын жүргізе алады, кәсіби тәжірибесімен бөлісе алады және мектеппен байланысын ұзақ уақыт сақтай алады.
• Жасыл дағдылар және мансаптық бағдар беру. Жергілікті кәсіпорындармен — энергияменжабдықтау, сумен жабдықтау ұйымдарымен, қайта өңдеушілермен, тәлімбақтармен, метеоқызметпен немесе ерекше қорғалатын аумақтармен — жоғары сынып оқушыларына арналған экскурсиялар мен қысқа мерзімді тағылымдамаларды ұйымдастыруды келісіңіз. Ауыл мектептері үшін бұл көбінесе кәсіби салада бақ сынап көрудің жалғыз мүмкіндігі болып табылады.
• Ұрпақтар арасындағы диалог. Ауданда климат, су және шаруашылық қалай өзгергені туралы ақсақалдармен кездесулер өткізіңіз. Оқушылар олардың айтқандарын жазып ала алады. Бұл материал 7-модульдегі сабақтарды толықтырады және мектептің жергілікті қоғамдастықпен байланысын нығайтады.
• Мектеп қоғамдық ресурс ретінде. Мектеп кеңістігін қайталамашикізат жинау және зат алмасу, іс-шаралар мен кездесулер өткізу үшін пайдаланыңыз. Егер мектеп жергілікті әкімдік тарапынан уақытша орналастыру орталықтарының тізіміне енгізілген болса, оның төтенше жағдайдағы рөлі тұрғындарға да түсінікті болуы керек.
• Тұрғындармен бірлескен бақылаулар. Ауа сапасын, температураны, су айдынының немесе жасыл екпелердің жағдайын бағалау үшін тұрғындармен бірлесіп жұмыс істеңіз және нәтижелерді жергілікті органдармен бөлісіңіз. Бұл формат мектепке қоғамдастықтан қолдау алып қана қоймай, сонымен қатар ауданға пайдалы деректер беруге мүмкіндік береді.

1. Қағаздың ортасына мектепті салыңыз. Оның айналасына елді мекеніңіздегі немесе ауданыңыздағы қоршаған ортаға, ресурстарға, денсаулыққа немесе білім беруге қатысты барлық ұйымдар мен топтарды орналастырыңыз.
2. Мектептің кіммен тіпті бір рет болса даәлдеқашан байланыста екенін және әлі кіммен байланыста болмағанын белгілеңіз.
3. Жақын тұрғанәрбір ұйымғаекі тармақты жазыңыз: ол мектепке не ұсына алады және мектеп оған не ұсына алады. Екінші тармақ міндетті.
4. Алдағы оқу жылына екі серіктес таңдаңыз: біреуін бұрыннан байланыстағысеріктес, ал екіншісі жаңа серіктес.
5. Әр серіктес үшін бір нақты бірлескен істі тұжырымдаңыз, күнін көрсетіңіз және мектеп тарапынан жауапты тұлғаны тағайындаңыз.
6. Оқу жылында оқушыларға арналған үш сыртқы іс-шараны бөлек тізімдеңіз және оларды кім бастағанын көрсетіңіз.
7. Мектептің жыл сайынғы тұрғындарға арналған науқанының тақырыбымен арнасын таңдаңыз. Тақырыпты климаттық тәуекелдер картасынан, ал арнаны өз аймағыңызда қолданылатындардан таңдаңыз.
8. Сипаттап, биыл басқа мектептермен бөлісуге дайын бір мектеп практикасын жазыңыз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. Серіктестік бір реттік байланыстан несімен ерекшеленеді?

а) Әрі қарайғы әрекеттерге қарамастан, қол қойылған құжаттың болуы.

b) Тұрақты бірлескен іс-шаралар: есептік жылдағы жобалар, консультациялар немесе іс-шаралар.

c) Мектепке келген ұйым қызметкерлерінің саны.

2. Серіктестік құру кезінде қандай қадам көбінесе елеусіз қалады?

а) Мектеп серіктеске не ұсынатынын анықтау.

b) Меморандумға қол қою.

в) Ата-аналарға ақпарат беру.

3. 5.2критерийі бойынша оқушылардың сыртқы іс-шараларға қатысуы үшін не қажет?

а) Аудандық іс-шарада көрермен ретінде қатысу.

b) Қатысу немесе бастама, көрермен рөлі емес,іс-шараның қоршаған ортаға қатысты мазмұны.

c) Мектеп оқушыларының кем дегенде жартысының қатысуы.

4. Ата-аналарды қалай дұрыс тарту керек?

а) Қосылуға үндейтін ақпараттық хат тарату арқылы.

b) Қатысуды тіркеу және кейіннен нәтиже туралы есеп беру арқылы нақты әрекет немесе дағды арқылы.

c) Қоршаған ортаны қорғау бастамаларына қаражат жинау арқылы.

5. Практика сипаттамасын басқа мектептер үшін пайдалы ететін не?

а) Тек қол жеткізілген нәтижелерді көрсету.

b) Сандық көрсеткіштер, құны және нәтиже бермеген шаралардың сипаттамасы.

c) Іс-шаралардан фотосуреттердің болуы.

6. Мектептің өз ағарту науқаны аудандық науқанға қатысудан несімен ерекшеленеді?

а) Қатысушы санымен және ұзақтығымен.

ә) Мектептің басқа біреудің іс-шарасына қосылмай,тақырыпты өзі анықтайтынымен, материалдарды дайындайтынымен және тұрғындарға үндеу тастайтынымен.

c) Науқанның сабақтан тыс уақытта жүргізілуімен.

Қосымша материалдар

Қазақстан Республикасының нормативтік құжаттары

• Экологиялық мәдениетті дамытудың 2024-2029 жылдарға арналған «Таза Қазақстан» тұжырымдамасы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 31 қазандағы № 910 қаулысы. Оқушылардың қатысуының нысаналы көрсеткіштері және «Жасыл мектеп» жобасын іске асыру бойынша нұсқаулар. https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000910

Орыс тіліндегі материалдар

• Ассоциация экологических организаций Казахстана. Реестр членов ассоциации для поиска партнёров в регионе. https://aeok.kz/
• Региональная сеть образования в интересах устойчивого развития. Региональный экологический центр Центральной Азии. Курсы, материалы и контакты организаций пяти стран региона. http://carecnet.org/
• Региональная платформа «Зелёная школа» для Центральной Азии. ЮНИСЕФ, 2026. Механизм координации и обмена практиками между школами стран региона. https://www.unicef.org/eca/reports/regional-green-school-platform
• Программа «Зелёная школа» в Туркменистане. ЮНИСЕФ. Пример взаимодействия школы с местным сообществом в сопоставимых условиях. https://www.unicef.org/turkmenistan/ru/documents/…
• «Yashil makon maktab» (Республика Узбекистан). Пример взаимодействия школы с местным сообществом в сопоставимых условиях. https://zaminfoundation.ngo/ru/project-info/…

Ағылшын тіліндегі материалдар

• Green school quality standard: community engagement («Жасыл» мектеп сапа стандарты: қоғамдастықпен өзара әрекеттесу).ЮНЕСКО, 2024. Қоғамдастықпен өзара әрекеттесудің төрт бағыты және қажетті ресурстар көлемі бойынша топтастырылған іс-шаралар тізімі. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390028
• Eco-Schools: informandinvolve (Эко-мектептер: ақпараттандыру және тарту).Экологиялық білім қоры (FEE). Мектеп пен жергілікті қауымдастықты соның ішінде мектеп корреспонденттері арқылы хабардар ету форматтары. https://www.ecoschools.global/seven-steps-methodology
• Young Reporters for the Environment (Жас қоршаған ортаны қорғау тілшілері).Экологиялық білім қоры (FEE). Оқушыларға арналған халықаралық экологиялық журналистика бағдарламасы. https://www.yre.global/

Тренерге арналған ұсыныстар

Өзін-өзі бағалау не үшін қажет?

Алдыңғы модульдерде стандарт критерийлерін қалай орындау керектігі түсіндірілген. Бұл модульде мектептің өзін қалай тексеретіні түсіндірілген: бақылау парағынқалай толтыру керек, оның нәтижелеріне қарайтану деңгейі қалай анықталады және деректермен кейін не болады.

Өзін-өзі бағалау жылына бір рет жүргізіледі. Бірінші бағалау кезінде мектеп бастапқы мәндерді жазып алады: қанша энергия мен су тұтынады, қанша бала іс-шараларға қатысады, қандай практикалар құжатталған. Екінші циклден бастап мектеп өзінің ағымдағы нәтижелерін әлгі мәндермен салыстырады және өз динамикасын көреді. Сондықтан бірінші жылдағы төмен нәтиже —күтілетін нәтиже,ол команданың жұмысы туралы ешқандай мәлімет бермейді.

Стандарт қалай жұмыс істейді

Стандарт бес компонентке бөлінген 36 критерийден тұрады. Әр критерийге бір немесе бірнеше индикатор, яғни мектеп бақылау парағын толтырған кезде жауап беретін нақты сұрақтарсай.

15 критерий міндетті болып табылады. Олар барлық мектептер үшін бірдей және ешқандай ұпайсыз бағаланады: талап орындалады немесе орындалмайды. Міндетті критерийлер ең төменгі басқару құрылымын, энергия мен суды есептеуді, ауыз су мен санитарияға қолжетімділікті, климаттың өзгеруін оқуға интеграциялауды, педагогтардың біліктілігін арттыруды және қоғамдастықпен жұмысты қамтиды.

21 критерийқосымшаболып табылады. Бұл озық және көшбасшылықпрактикалар: климаттық тәуекелдерді бағалау, энергия тиімділігін өлшеу, орын-жайлардағы микроклимат, мектеп аумағын ұйымдастыру, оқу нәтижелерін өлшеу. Әрбір қосымша критерийдіорындау үшін 1, 2 немесе 3 ұпай беріледі. Климаттық орнықтылыққа, балалардың қауіпсіздігі мен денсаулығына, оқу нәтижелерінің өлшенуіне тікелей әсер ететін практикаларға көбірек ұпай беріледі.

Кейбір критерийлер объективті себептерге байланысты нақты мектепке қолданылмауы мүмкін: ауданда қалдықтарды қайта өңдеу жоқ, мектептің өз аумағы жоқ, сатып алуды білім басқармасы жүргізеді. Мұндай критерийлер қысқаша негіздемемен «қолданылмайды» деп белгіленеді және олар есептеуден алынып тасталады. Әр мектептің өзіндік ұпай қоры бар, сондықтан шағын ауылдық мектеп ірі қалалық мектеппен салыстырғанда ұтылмайды.

Тану деңгейлері

Мектеп үш сатымен көтеріледі, әр келесі деңгей алдыңғы деңгейгесүйенеді.

1-схема. Мектептің тану деңгейлері арқылы көтерілуі. Пилоттық кезеңдегі шектік мәндер алдын ала болып табылады.

Міндетті критерийлер кіріс шегі ретінде қызмет етеді. Кем дегенде бір міндетті критерий орындалмайынша, мектеп қосымша практикалар үшін қанша ұпай жинағанына қарамастан, деңгей берілмейді.

Әр компонент бойынша ең төменгі ұпай үлесіауытқулардан қорғайды. Онсыз мектеп ғимараттың жағдайы мен климаттық тәуекелдерді ескермей, белсенді сыныптан тыс іс-шаралар есебінен жоғары деңгейге көтерілер еді.

Кіріс шектерінақты мектепке қолжетімді ұпайлар жиынтығы негізінде есептеледі және өзін-өзі бағалау процесінде автоматты түрде есептеледі. Пилоттық кезеңде олар алдын ала болып қалады: мектептердің ұпайлар бойынша нақты бөлінісі белгілі болғаннан кейін нақтыланады. Сол себепті индикаторлар үшін нысаналы мәндер әлі белгіленбейді.

Өзін-өзі бағалау тізімі

Жұмыс нысаны электрондық кестеде жүргізіледі, жауап нұсқалары тізімнен таңдалады. Толтыру нұсқаулығыәрбір индикаторды бөлек талдайды, сәтті және сәтсіз жауап мысалдарын көрсетеді, әр жолға не жазу керектігін түсіндіреді. Алғаш толтырған кезде нұсқаулықты жаныңызда ұстаңыз: ол көп сұрақтарға командада талқылауға қарағанда тезірек жауап береді.

Толтырудың алты ережесі

1. Ниеттерге емес, есеп беру күніндегі нақты фактілер бойынша жауап беріңіз. Жоспарланған жарықтандыруды ауыстыру, жобаланған жаппа және қол қоюға дайын келісім-шарт —мұның бәрі «жоқ».

2. Егер «иә» деп жауап берсеңіз, сандық жолдарды бос қалдырмаңыз. Есепке алу, қамту және қамтамасыз ету критерийлері бойынша «иә» жауабынсандарсыз белгілеу есептелмейді.

3. Көрсетілген жерге ғана «қолданылмайды» деп қойыңыз. Аймақта қайта өңдеудің, мектептің өз аумағының немесе өз сатып алуының болмауы заңды негіз болып табылады. Әрбір жағдай үшін қысқаша негіздеме беріңіз.

4. Адамдарды екі рет санамаңыз. Үш іс-шараға қатысқан оқушы тек бір рет саналады. Егер қайталанатындарды алып тастау мүмкін болмаса, сол туралы түсініктемелерде жазыңыз.

5. Растаушы құжаттың мазмұнын қайта айтып бермей, оның деректемелерін беріңіз. Бұйрық нөмірі мен күні, хаттаманың атауы мен күні,жарияланымға сілтеме. Құжаттардың өздері ешқайда жүктелмейді, мектепте қалады.

6. Жасыл комитетпен бірге толтырыңыз. Есептеу құралдарының көрсеткіштері шаруашылық меңгерушісіне, біліктілікті арттыру курстары туралы ақпарат кадрлар бөліміне, іс-шаралармен қамту сынып жетекшілеріне, ал дәретханалардың жағдайы оқушыларға белгілі.

Дәлелдемелер папкасы

Растаушы материалдарды мамыр айында іздеудің орнына жыл бойы жинаңыз. Бес компоненттен тұратын бөлімдері бар электрондық немесе қағаз түрінде папка арнаңыз және әрбір құжатты пайда болған бойда сол жерге сақтаңыз: комитет құру туралы бұйрық, ереже, отырыс хаттамалары, саясат немесе даму бағдарламасының бөлімі, жылдық жоспар, тәуекелдерді бағалау құжаты, көрсеткіштер және өлшеу журналдары, есептеу құралдары мен ауыз су нүктелерінің фотосуреттері, су сапасын тексеру хаттамалары, тазалау және шығыс материалдарын толықтыру кестелері, жұмыс және энергоаудит актілері, қайта өңдеушімен келісім-шарттар мен оның актілері, сатып алудың техникалық сипаттамалары, қолжетімділікті зерттеу актілері, белгіленген тақырыптары бар жұмыс бағдарламалары, жобалардың сипаттамалары, іс-шаралар бағдарламалары, үйірме тізімдері, сауалнамалар және өлшеу нәтижелері, біліктілікті арттыру туралы куәліктер, әдістемелік бірлестік хаттамалары, нұсқама журналы, ынталандыру төлемдері туралы ереже, серіктестермен келісімдер, тіркеу парақтары,жарияланымдар.

Файлдарды критерий нөмірін, мәнін және күнін көрсететіндей етіп атаңыз: келесі жылы оларды іздеу керек болады, тіпті басқа адам іздеуі керек болады. Папканы команда пайдалана алатын жерде сақтаңыз. Егер оны үйлестіруші өз компьютерінде жүргізсе, үйлестіруші ауысқан жағдайда мектеп дәлелдемелер қорын жоғалтады.

Фотосуреттер. Есептеу құралының нөмірі, көрсеткіштері бартабло, контейнердің ішіндегісі немесе жаппаныңконструкциясы анық көрінетін фотосуреттер түсіріңіз. Дәретханалардың фотосуреттері оңашалықты бұзбай түсірілуі керек: жабдықтың жалпы көрінісі, сабын мен қол кептіргіштердің бар-жоғы,кабиналардың жағдайы. Есеп беру мақсатында пайдаланылатын фотосуреттердегі балалардың бет-жүзін ата-аналарының келісімінсіз көрсетуге болмайды.

Өзін-өзі бағалаудан жетілдіру жоспарына дейін

Толтырылған бақылау парағығана өзгеріске әкелмейді. Өзін-өзі бағалау жүргізгеннен кейін келесі әрекеттерді жоспарлаған жөн:

1. Алдымен орындалмаған міндетті критерийлерді орындаңыз. Оған дейін деңгей берілмейді,алжиналған ұпайлар есептелмейді.
2. Компоненттердің тепе-теңдігін тексеріңіз. Ең төмен ұпай жинаған компонент әдетте келесі деңгейге өтуге кедергі келтіреді, сондықтан қосымша критерийлерді содан таңдаған жөн.
3. Бір жылға үш-бес мақсат таңдаңыз, артық емес. Әрқайсысы үшін келесі сұрақтарға жауап беріңіз: нақты не өзгереді, қаншалықты өзгереді, қашан өзгереді және кім жауапты.
4. Шараларды құны бойынша бөліңіз. Бұйрықпенжәне кестемен орындалатындарды бөлек, бюджетті қажет ететіндерді және келесі қаржы жылының өтініміне енгізілгендерді бөлек көрсетіңіз.
5. Жоспарды мектептің даму бағдарламасына қосыңыз. Бөлек құжат педагогикалық кеңес отырысында басқа міндеттермен бірге талқыланатынағымдағы жоспардың бөлімінен әлдеқайда тиімсіз.
6. Нәтижелерді мектепке және қоғамдастыққахабарлаңыз. Өзін-өзі бағалау нені көрсеткені және мектептің не істегелі жатқаны туралы қысқаша хабарлама 1.5критерийі бойынша кері байланыс циклін жабады.

Пилоттық жыл: не күту керек

Пилоттық жоба мектептерді емес, стандартты және өзін-өзі бағалау құралын тексереді. Әзірлеушілер барлық критерийлердің анық жазылғанын, бақылау парағын толтыруға қанша уақыт кететінін, мектеп қандай индикаторларды құжаттай растай алмайтынын және мектептердің критерийлер бойынша нақты қалай үлестірілетінін түсінуі керек.

Осыдан мектеп ұжымы үшін екі ереже шығады.

1. Жауапты тек фактілерге негіздеңіз. Бояма жауап шектерді калибрлеуді бұрмалайды, демек, елдегі барлық мектептерге, соның ішінде сіздің мектебіңізге де, асыра сілтейтін талап тудырады дегенді білдіреді.

2. Толтырукезінде түсініксіз сөздерді, жетіспейтін жауап нұсқаларын, мектепте деректер жоқ жолдарды, команда ішінде дау тудырған сұрақтарды және толтыруға кеткен нақты уақытты жазып отырыңыз. Бұл тізім бақылау парағымен бірге беріледі және құралдың елдегі барлық мектептер үшін қандай болатынына тікелей әсер етеді.

Бірінші жылдың мақсаты — мектептіңбастапқы жағдайын көру және деректермен жұмыс істеуді үйрену.

Жылдық цикл

Стандарт бойынша жұмыс оқу жылы ішіндегі бір басқару айналымына сәйкес келеді. Міндеттерді тоқсандар бойынша бөлу жыл соңында асығыс дайындықтанқұтқарады.

Тамыз — қыркүйек. Жаңа оқу жылына бұйрықтар шығарыңыз: жасыл комитеттің құрамы, үйлестіруші, су ішу режимі үшін жауаптылар,техникалық жұмыскерлерге нұсқама беру. Бақылау параллельдерінде оқу нәтижелерін алғашқы бағалауды жүргізіңіз. Көрсеткіштер және оларды өлшеу журналдарын жүргізе бастаңыз.

Қазан—желтоқсан. Жылытуды қосқаннан кейін орын-жайдағы температураны өлшеңіз. Мектеп аудитінің нәтижелері бойынша оқушылардың жобаларын бастаңыз. Комитет отырысын өткізіп,деректерді талдаңыз және тәжірибе бөлісіңіз.

Қаңтар—наурыз. Климаттық тәуекелдерді бағалауды қайта қарап шығыңыз. Сатып алуды экологиялық талаптарды ескере отырып жоспарлаңыз. Біліктілікті арттыру курстарына өтініш беріңіз. Қажет болған жағдайда энергия тұтыну туралы деректерді белгіленген тәртіпте ұсыныңыз.

Сәуір—мамыр. Ең ыстық кезеңде және жылыту өшірілгеннен кейін температураны өлшеңіз. Оқу нәтижелерін өлшеуді қайталаңыз. Мектеп қоғамдастығына сауалнама жүргізіңіз. Мектепішілік жобалар конференциясын өткізіңіз. Жылдық тұтыну көрсеткіштерін қосындылаңыз.

Мамыр — маусым. Комитетпен бірге бақылау парағын толтырыңыз, жақсарту жоспарын жасаңыз, нәтижелерін мектепке және қоғамдастыққахабарлаңыз, деректерді ұсыныңыз.

1. Компоненттерді қатысушылар арасында бөліңіз: басқару, инфрақұрылым, оқыту, кадрлар, қоғамдастық. Әр қатысушы өз аумағы үшін жауапты және мектепте жетіспейтін деректердікімнен алуға болатынын біледі.
2. 1-компонентті толығымен толтырыңыз: ол ең қысқа және командаға формат туралы жалпы түсінік береді.
3. 2-компонентке өтіп, сандық жолдармен және «қолданылмайды» белгісімен жұмыс істеуді пысықтаңыз.
4. Мектепте қазіргі уақытта деректер жетіспейтін барлық индикаторларды бөлек тізімдеңіз. Әрқайсысы үшін оны кім және қандай мерзімде жинайтынын анықтаңыз.
5. Дәлелдемелер папкасының құрылымын жасаңыз және жыл бойы оған кім қандай құжаттар салатынын үлестіріңіз.
6. Келесі тоқсанның соңына дейін мектеп іске асыратын үш орындалмаған критерийді таңдап, әрқайсысына жауапты тұлғаны тағайындаңыз.
7. Толтыру кезінде тұжырымдама мен формаға қатысты кез келген ескертулеріңізді жазып алыңыз, оларды бақылау парағымен бірге жіберетінтұлғаны тағайындаңыз.

Өзіңізді тексеріңіз

1. «Жасыл мектептің»негізгі деңгейі нені білдіреді?

а) Мектеп өзіне қатысты барлық міндетті критерийлердіорындады.

b) Мектеп стандарттың барлық критерийлерінің жартысынан көбін орындады.

c) Мектеп білім басқармасы органының сыртқы аудитінен өтті.

2. Мектеп объективті себептермен орындай алмайтын критерийлер қалай ескеріледі?

a) Орындалмаған деп саналады және төмен бағаға әкеледі.

b) Қолданылмайды деп белгіленеді және бағалау кезінде ескерілмейді.

c) Мектептің таңдауымен басқа критерийлерімен ауыстырылады.

3. Өзін-өзі бағалау тізімін кім толтырады?

a) Орнықты даму үйлестірушісі ғана.

b) Үйлестіруші «жасыл» комитетпен бірге.

в) Директордың оқу істері жөніндегі орынбасары.

4. Растаушы құжаттармен не болады?

a) Бақылау парағымен бірге ақпараттық жүйеге жүктеледі.

b) Мектепте қалады, олардың деректемелері формада көрсетіледі.

c) 1 маусымға дейін сұраныс бойынша білім басқармасына жіберіледі.

5. Мектеп жыл сайынғы өзін-өзі бағалау кезінде өз нәтижелерін немен салыстырады?

а) Аймақтағы көрші мектептердің көрсеткіштерімен.

b) Елдегі барлық мектептер үшін белгіленген бірыңғай нормативтермен.

c) Алғашқы өзін-өзі бағалау кезінде тіркелген өзінің бастапқы мәндерімен.

6. Өзін-өзі бағалау нәтижелері бойынша жетілдіру жоспары неден басталады?

a) Салмағы 3 ұпай болатын қосымша критерийлерден.

b) Орындалмаған міндетті критерийлерден, себебі олар орындалмайынша деңгей тағайындалмайды.

c) Мектеп ең көп ұпай жинаған компоненттен.

7. Пилоттықжылда қатаң фактілерге сүйеніп жауап беру неліктен маңызды?

a) Іріктеп тексеру кезінде ескертулерден аулақ болу үшін.

ә) Себебі бояма жауаптар шекті мәндерді калибрлеуді бұрмалайды және барлық мектептерге қойылатын талаптарды асырыпжібереді.

c) Себебі мектептің қаржыландырылуы нәтижелерге байланысты болады.

8. Мектеп бірінші циклдің соңында деректерден басқа тағы не береді?

а) Барлық растайтын құжаттардың көшірмелері.

b) Тұжырымдамаға ескертпелер, жетіспейтін жауап нұсқалары және толтырудың күрделілігін бағалау.

в) Бір жылдағы тәрбие жұмысы туралы есеп.

Қосымша материалдар

Орыс тіліндегі материалдар

• Стандарт «Зелёная школа Республики Казахстан», 2026.
• Комплексная школьная безопасность: задачи и показатели на 2022–2030 годы. GADRRRES, 2022. Принципы сбора сопоставимых данных на уровне школ с агрегацией на национальном уровне и интеграцией в информационные системы образования. https://gadrrres.net/comprehensive-school-safety-targets-and-indicators
• Проект «Зелёные школы». Республиканский центр экологии и краеведения, Республика Беларусь. Руководство по мониторингу и комплект документов: пример системы уровней и подтверждения результатов. https://rcek.by/dokumenty-v-pomoshh/

Ағылшын тіліндегі материалдар

• Green school quality standard («Жасыл» мектеп сапа стандарты).ЮНЕСКО, 2024. Тануды соңғы нүкте емес, процесс ретінде қарастыру,аккредиттеу схемаларына қойылатын талаптар. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390028
• Towards Climate-Resilient Education Systems: a tool for reflection, dialogue and progress assessment (Климатқа төзімді білім беру жүйелеріне қарай).ЮНИСЕФ, 2022. Жүйелік деңгейде қолданылатын мерзімді өзін-өзі бағалау және жетілу деңгейлері жөніндегі әдіснама. https://www.unicef.org/rosa/documents/…
• Eco-Schools: environmentalreviewandmonitoring (Эко-мектептер: экологиялық аудит жәненәтижені бағалау).Экологиялық білім қоры(FEE). Жылдық циклдің логикасы: аудит, іс-қимыл жоспары, өлшеу, қайта қарау. https://www.ecoschools.global/seven-steps-methodology

Тренерге арналған ұсыныстар

Стандарт ұсынатынның көпшілігі мектептерде қазірдің өзінде жүзеге асырылып жатыр. Кейбірі энергия мен суды тұтынуды бақылайды, басқаларында экоклубтар бар, ал енді басқаларында оқушылар ағаш отырғызып, мектеп аумағын күтіп ұстайды. Стандарт бізге осы жұмысты бірыңғай жүйенің бір бөлігі ретінде қарастыруға, бұрыннан жасалғанды сақтауға және келесі қадамды анықтауға көмектеседі.

Әрбір мектептің жолы ерекше болады. Барлығын бірден өзгертудің қажеті жоқ. Ең бастысы — бастау: адамдарды біріктіру, басымдықтарды анықтау, мақсаттар туралы келісу және жекелеген бастамаларды біртіндеп орнықты тәжірибеге айналдыру. Шағын ауылдық мектеп пен үлкен қалалық гимназия әртүрлі жолдармен жүруі мүмкін, бірақ екеуі де біртіндеп орнықты бола алады.

Өзгерістердің тек құжат жүзіндежәне шаруашылық жұмысында ғана болмауы өте маңызды. Оқушылар су мен энергия тұтынуын өлшегенде, мектеп аумағын бақылағанда, шешімдер ұсынғанда және нәтижелерін көргенде орнықтылық күнделікті өмір мен білім алудың бір бөлігіне айналады. Мектеп тек климат туралы айтып беріп қана емес, сонымен қатар балалардың әрекет етуді үйренетін жерге айналады.

Бірінші жыл жағдайды мінсіз етіп көрсетуге тырысуменөтпеуі керек. Бұл —бастапқы нүктеге шынайы көзбен қарау, жаңа тәсілдерді қолданып көру, шынымен жұмыс істейтінін таңдау уақыты. «Әлі жасалмаған» деген нәтиже сәтсіздік емес, өзгерісті өлшейбастайтын нүкте. Бүгін нәтижелердің қаншалықты жоғары екені емес, мектептің ертең қайда жете алатынымаңызды.

Жасыл мектеп әрекет ету туралы шешім қабылдаудан басталады. Алғашқы қадамды бүгін жасаңыз.

Мақсаты. Жиынтық стандарттың барлық 36 критерийін қамтиды: көп критерий бойынша мектепке нысан беріледі, оны толтыру бір мезгілде жұмысты алға жылжытады және өзін-өзі бағалау тізімі үшін растаушы құжаттама қалыптастырады.

Қалай қолдану керек. Бұйра жақшалардың орнына мектеп туралы ақпарат енгізіледі. Мектеп профиліне сәйкес нысандарды қысқартуға немесе толықтыруға болады: шағын мектептер үшін (В профилі) Ү2, Ү8 және Ү15 формаларының жеңілдетілген нұсқалары жеткілікті. Толтырылған құжат мектепте сақталады; бақылау парағынатек оның деректемелері немесе оның орналасқан жеріне сілтеме енгізіледі.

Бастапқы жинақ. Жұмысты жаңадан бастаған мектеп бірінші айда алты құжатты толтыруы керек: Ү1, Ү2, Ү3, Ү4, Ү5 және Ү24. Қалғандары модульдерден өткен сайын қосылады.

Үлгілердің критерийлер мен модульдерге сәйкестігі

Толықтығын тексеру. 2.2, 2.4 және 2.16 критерийлері фотодәлелдемелермен расталады және Ү9 және Ү15-те көрсетіледі; 4.2 критерийі Ү21-дегі материалдар тізімімен расталады. Олар үшін бөлек нысандар қажет емес.

1.1, 1.3 критерийлері · 2-модуль · Директор шығарады · Мектеп істері номенклатурасында сақталады